Y HỌC^SỨC KHỎE
NHIỄU TÁC GIẢ

BÓC sĩ
tốt nhốt
là chính mình
CAO HUYẾT ÁP - SÂTTHỦ THẨM LẶNG

9

Tái bản lẩn thứ 7

Cao
thì ốm hay
mập gì mà

NHÀ XUẤT BẢN

Tui ốm nhách
vẩy sao lại "cao
huyết áp" được
chứ???

Bác sĩ
tốt nhđt
là chính mình
Tập 9: Cao huyết áp - Sát thủ thâm lặng

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THựC HIỆN
G eneral Sciences Library Calaloging-in-Publỉcation Data
Bác sĩ lỂl nhâl là chính mình. T.9, Cao huyết áp - Sát thù thâm lặng / Lê Quang lổng hợp.
• Tái bàn 1'ân lhứ7. - T.p. ư ô Chí M inh: Trẻ, 2016.
140 ư .; 20cm. - (Y học - Sức khỏe).
1. Huyết áp cao. 2. Huyết áp cao - Phòng ngùh. 3. Huyết áp cao - Đicu ưị. 4. Huyết
áp cao) -- Khía cạnh dinh dưỡng. I. Lê Quang, n . Ts: Cao huyết áp - Sát thù thầm lặng.
1. Hypertcnsion. 2. Hyperlension ■Prevenlion. 3. Hyperlension - Trcatm cnl 4
Hyperlension - Nutritional aspects.
616.132- d c 22
B116

Bác sĩ tát nhất chính minh 9

1 1I
934 974 " 114 994

Y HỌC^SỨC KHỎE
Nhiều tác giả

Bóc sì
tốt nhđt
là chính mình
Tập 9: Cao huyết áp - Sát thủ thâm lặng

NHÀ XUẤT BÀN TRẺ

LỜI KHUYÊN
DÀNH CHO MỌI NGƯỜI

Trân trọng sức khỏe!
Tận hưởng sức khỏe!
Sáng tạo sức khỏe!
Nếu bạn còn trẻ, và mong muốn được sống vui vẻ và khỏe
mạnh, hãy đọc quyển sách này!
Nếu bạn đã giá, và mong muốn sống khỏe sống lâu, hãy
đọc quyển sách này!
Nếu bạn nghèo khó, không đủ sức mua thuốc men giá đất,
hãy đọc quyển sách này!
Nếu bạn giàu có, nhưng lại kém sức khỏe và kém vui, hãy
đọc quyển sách này!
Chỉ cẩn trích 4 giờ ít ỏi đọc kỹ quyển sách này, nó sẽ mang
lại 36.000 ngày thu hoạch quí giá cho cả cuộc đời bạn!

TỔNG QUÁT VỀ HUYẾT ÁP
VÀ BỆNH CAO HUYẾT ÁP

Huyết áp là gì?
Huyết áp là áp lực gây ra trên một đơn vị diện tích huyết
quản khi máu lưu thông trong huyết quản.
Do huyết quản đưỢc phân chia thành động mạch, mao
mạch và tĩnh mạch nên có huyết áp động mạch, huyết áp
mao mạch và huyết áp tĩnh mạch. Thông thường khi ta nói
đến huyết áp thì đó là huyết áp động mạch.
Huyết dịch (máu) trong huyết quản giô'ng như nước máy.
Nước gây áp lực trong ô'ng nước giông như huyết dịch gây áp
lực trong huyết quản. Áp lực của nước phụ thuộc vào dung
lượng nước có trên tháp nước và đường ôTng lớn hay nhỏ.
Nước trên tháp càng nhiều và đường ông càng nhỏ thì áp lực
nước càng mạnh và ngược lại. Huyết áp cũng vậy, khi huyết
quản phồng lên thì huyết áp giảm, khi huyết quản co lại thì
huyết áp tăng. Nhân tố' ảnh hưởng đến huyết áp, tức là hệ
thống điều tiết huyết áp động mạch, chủ yếu phụ thuộc vào

dung lượng máu tăng hay giảm hoặc mạch máu co hay giãn,
hoặc một hay cả hai nhân tố cùng diễn ra. Khi tim co mạnh
để đẩy máu đi thì đó là lúc cao huyết áp nhất, được gọi là “áp
cao”. Khi tim giãn ra để thu máu về, động mạch co lại cũng
tạo ra áp lực, đưỢc gọi là “áp thấp”. Thông thường huyết áp
đưỢc biểu thị bằng milimét thủy ngân (mmHg).
Huyết áp hình thành từ đâu?
Hệ thống tuần hoàn của cơ thể bao gồm tim, mạch máu và
tuyến hạch, chúng liên kết với nhau thành “hệ thông đường
ống” khép kín. Quả tim bình thường là một khôi cơ mạnh mẽ,
giống như chiếc bơm, nó hoạt động đều đặn suô't đêm ngày.
Quả tim lúc co lúc giãn làm cho máu lưu thông tuần hoàn
trong mạch máu. Khi máu lưu thông trong mạch máu, bâ't luận
là tim co hay giãn đều tạo ra một áp lực nhất định lên thành
mạch máu. Khi tim co lại, áp lực đôd với động mạch chủ đạt
mức cao nhất, lúc đó huyết dịch được gọi là “áp cao”; khi tâm
thất trái giãn ra, áp lực ở thành động mạch chủ hạ xuông mức
thấp nhất, lúc đó gọi là “áp thấp”. Bình thường, cái mà ta gọi
huyết áp chính là chỉ sô' đo huyết áp của động mạch ở hõm
cánh tay, là cách đo gián tiếp huyết áp của động mạch chủ.
Huyết áp thường biến động phụ thuộc vào chế độ ăn uống,
đi đứng, lao động trí óc, lao động chân tay và trạng thái tâm
lý của mỗi người.

Huyết áp tự điều tiết như thê nào?
Áp lực máu trong cơ thể không phải cố định bất biến, mà
nó thường tự thay đổi phụ thuộc vào chế độ ăn uô"ng, đi đứng,
lao động trí óc, lao động chân tay và trạng thái tâm lý của mỗi
người. Ví dụ: Khi ta ngủ, đại não và các cơ ở trạng thái nghỉ
ngơi, cơ thể ít tiêu hao năng lượng; theo đó, nhịp tim và nhịp
thở đều giảm, máu lưu thông chậm, huyết áp cũng giảm đến
mức thấp nhất trong ngày. Sáng sớm sau khi thức dậy, một
ngày làm việc mới bắt đầu, hoạt động trao đổi chất lại nhộn
nhịp; để thích ứng với sự thay đổi sinh lý đó, tim và phổi phải
hoạt động mạnh hơn, máu lưu thông nhanh, do đó huyết áp
tăng cao. Thí nghiệm cho thấy, mức chênh lệch huyết áp cao
nhất và thấp nhất trong 24 giờ thấp dưới mức 40mmHg, khi
ngủ dậy huyết áp lập tức tăng khoảng 20mmHg. Sự thay đổi
đột ngột đó ảnh hưởng xấu đến cơ thể. Có trường phái cho
rằng bệnh nhồi máu cơ tim dẫn đến đột quỵ thường xảy ra vào
lúc sáng sớm, rất có thể có liên quan đến nhân tố này. Mỗi
người với trạng thái tâm lý khác nhau thì mức độ biến đổi của
huyết áp cũng khác nhau. Ví dụ khi ta nói chuyện, huyết áp
có thể tăng 10%; trẻ con khi khóc, học sinh khi học bài, ca sĩ
khi hát... huyết áp có thể tăng 20%; khi ta làm việc hoặc tập
thể dục thì huyết áp (cả áp cao và áp thấp) đều có thể tăng
từ 50% trở lên. Thời tiết thay đổi cũng làm cho huyết áp thay
đổi, trời lạnh thường làm tăng huyết áp và trời nóng thì huyết
áp giảm. Huyết áp của người sở dĩ thay đổi chủ yếu là do quá
trình điều tiết của thần kinh điều khiển sự vận động của tim,

mạch và ứiận lọc chất thải từ máu. Do đó, huyết áp dao động
là một hiện tưỢng sinh lý bình thường.
Thế nào là cao huyết áp?
Huyết áp cao là trong trường hỢp không dùng thuôíc hạ
huyết áp mà chỉ sô" khi tim co là lếOmmHg hoặc chỉ số khi tim
giãn là 90mmHg. ủy ban cao huyết áp của Mỹ và Liên Hiệp
Quốc {JNC) xác định sô" đo huyết áp tốt nhất là 12Q/80mmHg:
khi cao huyết áp 130/85mmHg mà còn bị tiểu đường thì phải
điều trị ngay; nếu không có triệu chứng về cao huyết áp thì
không cần điều trị nhưng cần chú ý bảo vệ tim, não, thận bằng
thuốc hạ huyết áp theo chỉ dẫn của bác sĩ.
Huyết áp cao có những loại nào?
Căn cứ vào nguyên nhân làm cho cao huyết áp, người ta
chia cao huyết áp thành hai loại chính: cao huyết áp nguyên
phát và cao huyết áp thứ phát.
1.
Cao huyết áp nguyên phát là cao huyết áp chưa rõ
nguyên nhân, người ta quen gọi là bệnh cao huyết áp nguyên
phát hoặc bệnh cao huyết áp. Đặc trưng của nó là huyết áp
động mạch tăng cao, kèm theo những thay đổi khác thường ở
tim, não, thận, mạch máu gây bệnh toàn thân. Theo thông kê
có từ 90- 95% sô" người mắc bệnh cao huyết áp thuộc loại cao
huyết áp nguyên phát. Trong bệnh tim mạch thì cao huyết áp
nguyên phát là loại bệnh mãn tính thường gặp hơn cả.

10

2.
Cao huyết áp thứ phát là loại bệnh phát sinh theo một
sô' bệnh khác, khi chữa khỏi bệnh thì huyết áp sẽ hạ. Do đó,
loại cao huyết áp này đưỢc gọi là cao huyết áp có tính triệu
chứng, nó chỉ chiếm từ 5-10% trong tổng sô' những người mắc
bệnh cao huyết áp. Những người mắc bệnh viêm thận mãn
tính, hẹp động mạch thận không có ung thư tế bào, chỉ có ung
thư tế bào gan nguyên phát... đều xuất hiện triệu chứng cao
huyết áp.
Những triệu chứng thường gặp ở những người mắc bệnh
cao huyết áp là gì?
Biểu hiện lâm sàng của bệnh cao huyết áp cũng tùy theo
người, tùy theo thời kỳ mắc bệnh khác nhau mà khác nhau. Có
một sô' người bệnh lúc đầu chẳng thấy có triệu chứng gì cả, có
người có triệu chứng như bệnh thần kinh, nếu không đo huyết
áp rất dễ nhầm lẫn. Điều cần đặc biệt chú ý là triệu chứng
của người bệnh không phụ thuộc vào cao huyết áp hay thấp.
Có người huyết áp không cao lắm nhưng xuất hiện nhiều triệu
chứng, có người huyết áp rất cao nhưng triệu chứng không rõ
ràng. Triệu chứng thường thấy ở người mắc bệnh cao huyết
áp là nhức đầu, chóng mặt, nặng đầu, buồn ngủ... Có một sô'
người có triệu chứng tê chân tay hoặc có cảm giác buồn bực,
cũng có người có cảm giác như kiến bò trên người hoặc bàn
chân, dễ có phản ứng khi bị lạnh...

11

Người mắc bệnh cao huyết áp cần kiểm tra những gì?
1. Kiểm tra chức năng thận: đo lượng urea trong nước tiểu,
lượng kali trong máu...
2. Đo lượng đường trong máu.
3. Kiểm tra lượng calcium trong máu.
4. Kiểm tra lượng acid uric trong máu.
5. Kiểm tra lượng cholesterol trong máu.
6. Đo điện tâm đồ.
7. Chụp X quang lồng ngực.
Bệnh cao huyết áp dẫn đến 70% xuất huyết não, cho nên
người mắc bệnh cần đi khám bệnh thường xuyên.
Đo huyết áp cần chú ý những vân dề gì?
Muốn đo huyết áp chính xác cần chú ý:
1. Đo động mạch cánh tay phải, khi đo phải vén cao tay
áo, không nắm chặt tay, đặt tay cao bằng độ cao của tim.
2. Khi đo phải thoải mái tinh thần, ngồi thư giãn 15 phút.
3. Nếu đo lần đầu thấy cao huyết áp, cần thư giãn một tiếng
đồng hồ rồi đo lại.
4. Mỗi khi đo huyết áp nên đo hai lần. Nếu hai lần đo có
kết quả chênh nhau 4mmHg thì đo lại, nếu kết quả không đổi
thì lấy chỉ số trung bình giữa hai lần đo.

12

Tại sao người mắc bệnh cao huyết áp phải đo huyết áp
thường xuyên?
Hiện nay, bệnh cao huyết áp là một trong những chứng
bệnh nguy hiểm nhất đôi với sức khỏe con người. Có nhiều
người do thiếu kiến thức tự phòng bệnh, không đo huyết áp
định kỳ, dễ dẫn đến bệnh nặng lúc nào không hay. Thông
thường, người bệnh khi huyết áp tăng cao sẽ cảm thấy nhức
đầu, chóng mặt, mệt mỏi... Nhưng có một sô" người do thường
xuyên bị cao huyết áp hoặc huyết áp có biến động lớn nên đã
thích nghi dần với nó mà không cảm thấy có triệu chứng rõ
ràng. Nếu không đo huyết áp định kỳ, không uô"ng thuốc theo
chỉ dẫn của bác sĩ, sẽ dễ phát sinh những ưiệu chứng ở tim,
não, thận... rất nguy hiểm. Theo thô^ng kê, có đến 70% trường
hỢp xuất huyết não do cao huyết áp, trong số đó có đến 80%
sô người bị cao huyết áp mà không đo huyết áp thường xuyên.
Do đó người mắc bệnh cao huyết áp phải đo huyết áp thường
xuyên, điều này rất quan trọng.
Người mắc bệnh cao huyết áp phải uống thuốc như thế
nào?
Kết quả nghiên cứu cho thấy huyết áp hạ 6mmHg sẽ giảm
được 34% trường hỢp xuất huyết não, nhồi máu cơ tim cũng giảm.
Do đó, mục tiêu của việc chữa bệnh cao huyết áp là làm giảm
huyết áp đến mức có thể chịu đựng, đồng thời phải chú ý bảo
vệ tim, não, thận... Muôn trị bệnh huyết áp thì phải uô"ng thuốc
suô"t đời nhưng có nhiều người bệnh thiếu kiên nhẫn để làm

13

được điều này. Ngoài những quan niệm sai còn có những loại
thuốc gây phản ứng xấu, nếu cùng một lúc uô"ng nhiều loại
thuôh có tác dụng khác nhau và uô"ng thuôc không đúng cách
sẽ gây hậu quả đáng tiếc. Do dó cần phải chọn loại thuôh thích
hỢp, có hiệu quả lâu dài.
Xuất huyết não, triệu chứng thứ nhât của bệnh cao
huyết áp
Xuất huyết não, trong dân gian gọi là “trúng gió” hay “trúng
phong”. Lâm sàng gọi xuất huyết não, chết não và thiếu máu
não cấp là TIA. Những triệu chứng thường gặp gồm: chân tay
thiếu cảm giác, vận động khó khăn, tư duy ngôn ngữ kém,
giảm trí nhớ, nhìn không rõ nét... Người bị trúng gió là một
gánh nặng đôd với gia đình. Nguyên nhân gây trúng gió phần
lớn do huyết áp biến động mạnh, thiếu máu não cấp và nhiều
nguyên nhân khác. Lao động quá sức, tâm trạng bị kích động
mạnh, ăn uống không hỢp lý, dùng sức quá mạnh, thời tiết
thay đổi, uô"ng nhiều rưỢu, tức giận... đều là những nhân tô"
có liên quan đến huyết áp biến động và xơ vữa động mạch.
Phòng bệnh là quan trọng: cần chú ý loại bỏ những nhân tố
nguy hiểm, làm chậm quá trình xơ vữa động mạch.
Trị bệnh cao huyết áp: chọn sử dụng loại thuôc giảm
huyết áp tô't có thể giảm tỷ lệ xuâ"t huyết não và tử vong.
Những nhân tố nguy hiểm:
1. Huyết áp cao kéo dài mà chưa đưỢc không chế tốt.

14

2. Nghiện thuôc lá, nghiện rưỢu.
3. Mỡ trong máu cao, thích ăn mặn.
4. Thể trọng cao hơn mức bình thường 20% trở lên.
5. Bệnh tiểu đường.
Lựa chọn thuốc hạ huyết áp: Kết quả nghiên cứu cho thấy
việc xuất huyết não và chỉ số huyết áp có liên quan với nhau.
Nguyên tắc của hạ huyết áp là có hiệu quả và ổn định, trong
đó ổn định quan trọng hơn. Vì nguyên nhân quan trọng nhất
dẫn đến xuất huyết não là do huyết áp biến động; còn thuôh
giảm huyết áp tạm thời dễ làm cho huyết áp của người bệnh
uông thuốc theo giờ giấc bị biến động, nên không phù hỢp với
những người bệnh loại này.
Nhồi máu cơ tim, triệu chứng thứ hai của bệnh cao
huyết áp
Nhồi máu cơ tim là một triệu chứng chủ yếu có hại cho
sức khỏe con người, bởi có nhiều nguyên nhân gây tổn hại
tế bào bên trong động mạch tim dẫn đến xơ vữa động mạch
tim, làm cho nó bị hẹp và tắc. Triệu chứng lâm sàng của nó
là đau thắt tim và đờ cơ tim. Tỷ lệ nhồi máu cơ tim râ't cao
và rất nghiêm trọng ở những người mắc bệnh cao huyết áp.
Huyết áp cao có thể gây tổn hại trực tiếp đôi với tế bào tim,
làm tụ mỡ, giòn động mạch và xuất hiện những cơn đau thắt.
Nếu như bệnh tiếp tục phát triển, ở những vết cứng lốm đô"ra
trên thành động mạch có thể xuất huyết, gây tắc nghẽn động
mạch, làm tim ngừng đập. Tỷ lệ tắc nghẽn động mạch vành
15

do xơ vữa động mạch ở người mắc bệnh huyết áp là râ't cao.
Do đó cao huyết áp là hung thủ chính của bệnh nhồi máu cơ
tim, tắc nghẽn động mạch. Huyết áp cao khó lưu thông nên
tim làm việc rết vất vả, tế bào cơ tim to lên, lâu ngày làm
cho thành tâm thất cũng dày lên, dẫn đến mọi thứ trở nên
thất thường, cuối cùng thì công năng tim suy yếu.
Những nhân tô' nguy hiểm cần phòng trừ:
1. Huyết áp cao.
2. Mỡ trong máu cao.
3. Đường trong máu cao.
4. Hút thuốc lá.
Lựa chọn thuôc hạ huyết áp: Tiêu chí là hạ huyết áp
đồng thời bảo vệ được tim. Đề phòng có một sô' thuôc hạ
huyết áp nhưng lại làm tăng mỡ và đường hoặc kali và
mangan trong máu, khiến cho động mạch xơ vữa thêm.
Bệnh thận^ triệu chứng thứ ba của bệnh cao huyết áp
Thận là cơ quan bài tiết chủ yếu của cơ thể, máu nhờ tiểu
cầu thận lọc chất thải để bài tiết ra ngoài. Lâm sàng có nhiều
loại bệnh gây hại cho thận như bệnh cao huyết áp, tiểu đường,
bệnh viêm do virus, bệnh về hệ thông miễn dịch... Khi huyết
áp cao sẽ làm cho một bộ phận động mạch nhỏ và mao mạch
ở thận bị tổn thương dẫn đến tiểu cầu thận trở nên cứng. Khi
bệnh phát triển, khả năng lọc của tiểu cầu thận và khả năng
hấp thụ của mao mạch suy giảm thì người bệnh sẽ xuất hiện
16

nhiều triệu chứng như máu nhiễm urea, nước tiểu có nhiều
albumin, phù thũng... Nếu bệnh tiếp diễn sẽ dẫn đến suy thận,
phải lọc thận bằng máy hoặc thay thận thì mới mong kéo dài
sự sông. Nói tóm lại, cao huyết áp có thể dẫn đến hại thận
mà thận bị tổn hại thì huyết áp càng cao.
Cách phòng ngừa: Có thể chữa các bệnh có liên quan
như:
1. Huyết áp cao.
2. Bệnh tiểu đường.
3. Viêm thận mãn tính.
4. Bệnh liên quan đến hệ miễn dịch.
Chọn lựa thuôc hạ huyết áp: Thuôc hạ huyết áp nhưng
không làm tăng gánh nặng cho thận, không chỉ dựa vào việc
chữa bệnh nguyên phát, mà tốt nhất là phải bảo vệ thận như
thay đổi thuốc để giảm lượng albiưnin ữong máu và làm chậm
quá trình suy thận.
Khí hậu và thời tiết có ảnh hưởng đến huyết áp không?
Huyết áp cao là do gene di truyền kết hỢp với nhân tô'
bên ngoài gây ra. Môi trường làm cho cơ thể có những biến
đổi về thần kinh và dịch thể để thích ứng với hoàn cảnh mới.
Thời tiết gây biến động huyết áp, ở người cao tuổi biến động
lại càng rõ. Mùa hè huyết áp giảm nhẹ, mùa đông huyết áp
tăng cao, thông thường mùa dông so với mùa hè huyết áp số
cao tăng 12, sô' thấp tăng 6mmHg. Điều này chủ yếu do ảnh
17

hưởng của khí hậu, mùa hè mạch máu dưới da nở ra, còn mùa
đông thì co lại. Thí nghiệm cho thấy khi nhiệt độ bên ngoài
giảm 1"C thì áp cao tăng l,3mmHg và áp thấp tăng 0,6mmHg.
Mùa đông nhiệt độ giảm thì người ta đi tiểu nhiều, mạch máu
co lại để bớt phân tán nhiệt lượng cơ thể, khi nước tiểu nhiều
thì thận và tim phải hoạt động nhiều, làm cho huyết áp tăng
cao. Mùa hè trời nóng nực, mạch máu giãn ra, máu lưu thông
dễ hơn, nhiều hơn, đồng thời với tháo mồ hôi thì dung lượng
máu ít đi... làm cho huyết áp hạ. Do đó, những người mắc
bệnh cao huyết áp khi trời lạnh bị kích thích, huyết áp tăng
đột ngột rất dễ bị đột quỵ.
Người mắc bệnh cao huyết áp khi dùng thuốc cần chú ý
điều gì?
Những người đưỢc bác sĩ xác định mắc bệnh cao huyết
áp, khi dùng thuốc phải theo lời chỉ dẫn của bác sĩ, hạn chế
dùng thuôh hạ huyết áp, dùng ít mà hiệu quả cao. Phải kiên
trì uô"ng thuôh đúng cách, đúng giờ, chú ý tránh uô"ng nhầm
thuốc, tránh tự mình tăng, giảm liều lượng hoặc ngưng uô'ng
thuôc. Dùng thuôc hạ huyết áp phải kết hỢp đo huyết áp và
ghi chép cẩn thận để theo dõi, giúp bác sĩ điều trị có kết quả.
Khi ngủ dậy nên từ từ, tránh thay đổi tư thế đột ngột, rất dễ
ngã. Khi sử dụng thuôc lợi tiểu để hạ huyết áp cần chú ý
uô"ng đúng liều lượng; đôi với người đi tiểu nhiều cần bổ sung
thêm kali, muôd ăn và thức uô'ng (chủ yếu là nước trái cây và
rau xanh...). Khi dùng thuôc trỢ tim nên giảm dần liều lượng,
tránh giảm hoặc ngừng đột ngột, dễ làm cho tim bị đau thắt.
18

Có phải hạ áp càng nhanh càng tết không?
Không. Huyết áp cao là một quá trình diễn ra chậm chạp
nhưng lâu dài, khả năng điều tiết của cơ thể có thể thích ứng
từ từ (đương nhiên cũng có người không có cảm giác thích ứng)
nhưng cũng có giới hạn. Cho nên, ngoài triệu chứng cao huyết
áp thì điều trị hạ áp cũng cần phải từ từ, không thể cấp tốc
được. Nếu như điều tiết vượt giới hạn cho phép làm cho các
cơ quan nội tạng chủ yếu không đưỢc cung cấp máu đầy đủ
sẽ gây ra hiện tượng nhức đầu, chóng mặt, tim đập nhanh...
rất nguy hiểm.
Mục tiêu phòng bệnh tim mạch của Tổ chức Y tế Thế giới
là gì?
- Dinh dưỡng bợp lý, mỗi năm giảm 1% sô" người béo phì
ở độ tuổi từ 15 - 64, đồng thời giảm 0,5% lượng châ"t béo và
2 gam muôi. Thông qua chương trình giáo dục sức khỏe, mỗi
năm tăng 5% sô" người ở độ tuổi từ 15- 64 hiểu đưỢc tác hại
của việc ăn nhiều mỡ, đường và muô"i.
- Tăng cường vận động, làm cho những người ở độ tuổi từ
15 - 64 mỗi tuần vận động 3 lần, mỗi lần liên tục 20 phút trở
lên, để mỗi năm có 5% ừong sô" đó biết vận động như thê" nào
là có lợi cho sức khỏe.
- Phòng bệnh cao huyết áp, mỗi năm tăng thêm 2% sô" người
ở độ tuổi từ 15 - 64 chịu đo huyết áp để biết huyết áp của mình
có bình thường hay không. Mỗi năm tăng thêm 5% sô" người ở
độ tuổi này biết đưỢc cao huyết áp là nhân tố nguy hiểm nhâ"t
19

đối với bệnh tim mạch. Làm cho họ biết được thần kinh căng
thẳng, béo phì, ăn nhiều đường, nhiều muối, nhiều chất béo
và ít vận động là nhân tô' nguy hiểm chủ yếu của bệnh cao
huyết áp, để họ biết đưỢc bệnh cao huyết áp không có triệu
chứng nhất định.
- Bớt hút thuốc lá, mỗi năm giảm 1,5% số người ở độ tuổi
từ 15 - 64 nghiện thuôc lá, để họ nhận đưỢc lời khuyên cần
phải cai thuốc; tăng 5% số người trong độ tuổi này biết được
hút thuốc là nguyên nhân chủ yếu gây bệnh nhồi máu cơ tim
và ung thư; biết được việc hút thuôc lá ở nơi công cộng là
thiếu đạo đức.
Huyết áp giảm dến mức nào là vừa?
Trước hết cần phải nhấn mạnh rằng, tiêu chuẩn để trị bệnh
cao huyết áp không phải chỉ đơn thuần là hạ sô' đo huyết áp,
mà chủ yếu là đề phòng và hạn chế tổn hại cho các cơ quan
nội tạng. Hiện nay người ta cho rằng cần phải hạ huyết áp
đến giới hạn có thể. Nhưng cơ quan y tê' dự phòng của Mỹ
và Liên Hiệp Quô'c cho rằng, tiêu chuẩn tốt nhất của huyết
áp là <120/80mmHg; tiêu chuẩn của huyết áp bình thường là
<140/90mmHg.
Giới hạn cao bình thường của huyết áp là 13Q - 139/85 - 89
mmHg. Người mắc bệnh đái tháo đường cần khống chế huyết
áp dưới mức 130/85mmHg.

20

Phòng bệnh cao huyết áp như thế nào?
Huyết áp cao là một loại bệnh phát triển chậm, có thể đề
phòng.
a) Những người lao động trí óc dễ mắc bệnh cao huyết áp
nên cần tham gia lao động chần tay trong chừng mực có thể.
Lao động giúp nâng cao thể chất, làm cho mạch máu xung
quanh các cơ giãn ra, giảm mệt mỏi cho đại não, hạn chế tăng
huyết áp.
b) Sắp xếp hỢp lý cuộc sông, ngủ đủ giấc để não được nghỉ
ngơi đúng mức, cơ thể giảm trao đổi chất, tim đập chậm, mạch
giảm, huyết áp hạ.
c) Cần hạn chế tôl đa những nhân tô" kích thích có hại như
thuôc lá, rưỢu; những người 40 tuổi trở lên cần hạn chế ăn
những thức ăn có nhiều cholesterol.
d) Cần nuôi dưỡng tinh thần lạc quan, giữ cho tâm trạng
luôn thoải mái, thường xuyên tham gia hoạt động văn hóa,
văn nghệ tập thể và thường xuyên tập thể dục.
e) Những người đã mắc bệnh cao huyết áp cần phải trị
bệnh sớm để huyết áp đưỢc tương đôi ổn định; tránh làm cho
tim, thận, mạch máu bị tổn hại, người bệnh duy trì đưỢc sức
khỏe để làm việc. Nếu phát hiện bệnh quá muộn, chậm trễ
trong điều trị, cũng không nên quá lo lắng. Trong ưường hỢp
này nên dùng thuốc hạ huyết áp hay dùng biện pháp khác để
huyết áp giảm đến mức cho phép, tránh gây tổn hại cơ quan
nội tạng, vẫn có thể khống chế được sự phát triển của bệnh.
21

Huyết áp đã hạ đến mức cho phép, vậy có thể ngừng
uống thuốc được không?
Trừ một sô"ít người mắc bệnh cao huyết áp thể nhẹ, ở giai
đoạn đầu, ngoài ra phần lớn đều phải mang bệnh suô"t đời.
Do đó cần phải uống thuốc dài ngày hoặc suô"t đời. Nếu thấy
huyết áp trở lại bình thường mà ngừng uô"ng thuôc thì sớm
hay muộn bệnh cũng tái phát. Tô"t nhất là sau khi đã không
chế và ổn định huyết áp đưỢc một năm thì có thể giảm liều
lượng hoặc giảm loại thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ. Thuốc
hạ huyết áp phải uô"ng dài ngày để tránh “hội chứng tổng hỢp
của ngừng thuốc” dẫn đến mắc các chứng bệnh về tim, não,
thận, mạch máu...
ở nhà nên dùng loại máy đo huyết áp nào?
Có 3 loại máy đo huyết áp thường dùng: máy đo bằng cột
thủy ngân, máy đo điện tử và máy đo bằng khí nén.
Máy đo huyết áp bằng cột thủy ngân thường dùng ở các cơ
sở y tế vì nó có tính chính xác và ổn định tương đôi cao nên
các bác sĩ thường dùng để có thể khám bệnh chính xác hơn.
Nhưng khi dùng loại máy này phải có ống nghe, bất tiện hơn
dùng máy điện tử. Mặc dù cách đo huyết áp tương đối dễ học,
nhưng nếu đo không đúng cách cũng sẽ có sai số lớn hơn máy
điện tử. Những người mắc bệnh cao huyết áp đều cần có máy
do huyết áp để sử dụng thường xuyên nhưng khi cảm thầy có
điều gì bất thường thì phải lập tức đi bệnh viện.
Máy đo huyết áp điện tử hiện nay có bán nhiều trên thị
22

trường. Do nó tinh xảo, tiện lợi, thao tác đơn giản, không cần
phải tô"n nhiều công sức bảo dưỡng (cần chú ý đừng để ướt
và đánh rơi), nên nhiều gia đình thích sử dụng máy đo huyết
áp điện tử. Máy đo huyết áp điện tử hiện có hai loại chính,
một loại đo ở cổ tay, một loại đo ở cánh tay; nếu phân loại
theo cách đo thì một loại đo tự động, một loại đo bán tự động.
Máy đo huyết áp điện tử tự động đeo ở cổ tay có giá cao
hơn loại máy bán tự động đo ở cánh tay. Nếu dùng cho người
cao tuổi thì nên mua loại thứ hai vì động mạch ở cổ tay, chân
thường bị xơ vữa nhiều hơn ở phần ừên, cho nên đo huyết áp
ở phần trên chính xác hơn; còn nếu có điều kiện mua máy đo
tự động thì quá tốt.
Máy đo huyết áp điện tử tuy có nhiều ưu điểm nhiíng khi sử
dụng cũng có những hạn chế nhất định, chẳng hạn như xung
quanh có nhiều tiếng ồn hoặc xắn tay áo tạo ma sát cũng có
ảnh hưởng dến kết quả. Người sử dụng máy cần chú ý, mỗi
lần trước khi sử dụng phải bóp túi khí cho xẹp hết và ngồi
yên từ 5 -10 phút cho thật bình tĩnh, ngồi đúng tư thế, khi đo
không nên nói chuyện, không cựa quậy. Nếu một người cần
phải đo liên tục vài lần thì nên duỗi tay nghỉ vài ba phút cho
thoải mái rồi đo tiếp. Do con người ta có huyết áp ở hai tay
không như nhau nên đã đo huyết áp thì chỉ đo ở một tay để
tiện theo dõi. Máy đo huyết áp điện tử, nếu sử dụng đúng cách
cũng cho kết quả chính xác như máy đo bằng cột thủy ngân.

23

CAO HUYẾT ÁP SÁT THỦ THẦM LẶNG
Cao huyết áp còn gọi là huyết áp cao và khái niệm
thường dùng trong dân chúng là bệnh tăng xông (tension).

Cao huyết áp là bệnh lý thường gặp trong cộng đồng và gia
tăng theo tuổi. Bệnh chiếm 8-12% dân sô". Một sô" yếu tô" gia
tăng nguy cơ cao huyết áp như tiểu đường, thuôc lá, tăng lipid
máu, gene di truyền. Cao huyết áp là bệnh lý gây tử vong và
di chứng thần kinh nặng nề như liệt nửa người, hôn mê với
đời sông thực vật, đồng thời có thể góp phần vào cơn suy tim,
thiếu máu cơ tim làm ảnh hưởng nhiều đến chất lượng sông
(không cảm thấy khỏe khoắn, mất khả năng lao động) và gia
tăng khả năng tử vong. Do đó điều trị cao huyết áp là vấn đề
cần lưu ý trong cộng đồng vì những hậu quả to lớn của nó.
Ngày nay với những tiến bộ về kỹ thuật chẩn đoán (máy đo
huyết áp phổ biến rộng rãi) và càng có nhiều loại thuôc điều
trị ít tác hại, việc điều trị đã giúp bệnh nhân cải thiện chất
lượng ciiộc sống, giảm đáng kể tử vong và các di chứng (liệt
nửa người, suy tim) do cao huyết áp gây nên.
24

Người bệnh cao huyết áp cũng cần phải chấp nhận việc
điều trị tô"n kém lâu dài để đổi lấy một cuộc sông an toàn. Cao
huyết áp thường không có triệu chứng rõ ràng, do đó nhiều
người chỉ nhận ra bản thân họ bị cao huyết áp khi họ bị tai
biến mạch máu não (còn gọi là đột quỵ). Không thể căn cứ vào
triệu chứng nhức đầu, chóng mặt để uống thuốc hạ áp bởi vì
nhức đầu, chóng mặt không phải thường xuyên xuất hiện khi
huyết áp tăng cao đột ngột và các triệu chứng này có thể gặp
ở bệnh lý khác (ví dụ nhức đầu do căng thẳng, viêm xoang,
và chóng mặt có thể do tụt huyết áp...). Tốt nhất nên thường
xuyên kiểm tra huyết áp định kỳ với những người chưa cao
huyết áp và khi nghi ngờ cao huyết áp cần đo huyết áp nhiều
lần. Nếu huyết áp vẫn cao thì nên bắt đầu biện pháp điều
chỉnh cách sông (tập thể dục, cai thuốc lá, điều chỉnh chế độ
ăn) và đi khám bệnh để điều trị bằng thuôc.
Huyết áp không phải là con sô hằng dịnh
Trị sô" huyết áp thay đổi râ"t nhiều khi có các yếu tô" tác động
như tâm lý (lo âu, sỢ hãi, mừng vui...), vận động (đi lại, chạy
nhảy) hoặc môi trường (nóng, lạnh), chất kích thích (thuôc lá,
cà phê, rưỢu bia) và bệnh lý (nóng sô"t, đau đớn). Trong những
trường hỢp trên, huyết áp thường tăng cao hơn bình thường.
Ví dụ huyết áp của bạn lúc nghỉ thường là 130/80mmHg; khi
lên cầu thang lầu 3, nếu bạn đo huyết áp ngay thì trị sô" huyết
áp của bạn có thể trong khoảng 150/80-180/90mmHg. Trong
những trường hỢp này không thể cho rằng bạn bị cao huyết
áp. Do đó, tô"t nhâ"t bạn phải nghỉ ngơi ổn định trước khi đo
25

huyết áp. Nếu bạn muôn có trị số huyết áp trung thực thì cần
phải đo nhiều lần, sau đó tính trung bình sau 3 lần đo. Bạn
cũng đừng thắc mắc nhiều nếu ữị số huyết áp trước đó khác
với trị sô" bây giờ.
Nhịp sinh học huyết áp của bạn thường dao động rõ rệt,
huyết áp thường cao dần từ lúc bạn thức giấc và gia tăng tùy
theo bạn vận động hoặc căng thẳng hay không. Vào chiều tối
khi bạn nghỉ ngơi thư giãn, huyết áp xuống nhẹ và sẽ xuống
thấp nhất khi bạn ngủ say vào ban đêm cho đến gần sáng. Các
nghiên cứu ghi nhận rằng ở người cao huyết áp mà huyết áp
không hạ vào ban đêm hoặc hạ quá mức hoặc tăng vọt vào
buổi sáng đều là yếu tô" bất lợi vì dễ bị đột quỵ.
Khi nào gọi là cao huyết áp?
Người ta thường dùng khái niệm huyết áp tâm thu (hoặc
huyết áp tối đa) cho ưị sô" huyết áp trên vò huyết áp tâm trương
fhoặc huyết áp tối thiểu) cho ưị sô" huyết áp dưới. Ví dụ khi
bác sĩ ghi huyết áp của bạn: 180/95mmHg tức là huyết áp tâm
thu (hoặc tối đa) là ISOmmHg và huyết áp tâm trương (hoặc
tối thiểu) là 95mmHg.
Trị số huyết áp tâm thu >140mmHg và huyết áp tâm trương
>90mmHg đưỢc xem là cao huyết áp. Đối với người cao tuổi,
dạng cao huyết áp phổ biến là cao huyết áp tâm thu đơn thuần
tức là chỉ sô" huyết áp tâm thu >160mmHg nhưng huyết áp tầm
trương không cao (<90mmHg).
ở trẻ em, trị sô" huyết áp có thấp hơn quy ước của người lớn.
26

Cách do huyết áp
Để có trị sô' huyết áp đúng, việc đo huyết áp là bước chẩn
đoán quan trọng nhất vì tránh đưỢc việc điều trị quá mức hoặc
không đầy đủ. cần đo nhiều lần và nhiều vị trí khác nhau (2
tay, 2 chân) để so sánh, đôi khi lại phát hiện bệnh lý mạch
máu, ví dụ như trong teo hẹp eo động mạch chủ, huyết áp chi
trên cao hơn chi dưới.
Đo huyết áp cần thực hiện trong phòng yên tĩnh, trạng thái
tinh thần thoải mái. Tư thế đo huyết áp thông thường là tư thế
nằm và ngồi để làm sao băng quấn cánh tay ngang mức với
tim. Băng quấn cánh tay (cuff) phải phù hỢp kích thước cánh
tay. Trẻ em cần có bàng quân cánh tay kích thước nhỏ hơn.
Hướng dẫn do huyết áp
Nên sử dụng máy đo huyết áp nào?
Máy đo huyết áp thủy ngân được xem là tiêu chuẩn. Ngày
nay người ta giảm dần việc sử dụng máy đo huyết áp thủy
ngần vì độc tính với môi trường. Các loại máy dạng đồng hồ
thường sử dụng phổ biến trong giới thầy thuôc, trong khi đó
các máy đo huyết áp điện tử thường sử dụng rộng rãi trong
dân chúng vì dễ đo. Theo ủy ban cao huyết áp Hoa Kỳ (JNC)
và Tổ chức Y tế Thế Giới (WHO), đôi với máy đo huyết áp
điện tử, chỉ nên sử dụng loại băng quân cánh tay, không nên
sử dụng cổ tay và ngón tay vì không chính xác.
Bạn có thể chọn máy đo huyết áp đồng hồ hoặc máy đo
điện tử để tự đo huyết áp ở nhà. Máy đo huyết áp đồng hồ
27

thường kèm theo ô"ng nghe với giá rẻ hơn máy đo huyết áp
điện tử nhưng bạn cần đưỢc nhân viên y tế chỉ dẫn cách đo.
Máy đo huyết áp điện tử có ưu điểm là dễ sử dụng, nhưng
nhược điểm là các máy tại thị trường Việt Nam chỉ có sô" ít
hãng như Omron là được kiểm định theo tiêu chuẩn Anh - Mỹ.
Ta nên chọn các loại máy đo huyết áp đã được các tổ chức uy
tín kiểm định chất lượng. Hiện nay hai tổ chức có uy tín trong
kiểm tra chất lượng máy đo huyết áp là Hiệp hội cao huyết
áp Anh quô"c (British Hypertension Society) và Hiệp hội Phát
triển Dụng cụ y tế Hoa Kỳ (Association for Advancement of
Medical Instrumentation).
Một số máy do huyết áp diện tử dược khuyên dùng:
• Loại tự động:
AND UA-767 và Sunbeam 7652
Omron HEM-711, Omron HEX -712
Omron HEM-705CP, Omron HEM-735C, Omron HEM-713C,
Omron HEM-737 Intellisense,
• Loại bán tự động (bơm tay), giá thành rẻ hơn:
AND UA-702, Omron HEM-412C, Lumiscope 1065, Sunmark
144.
- Một sô" máy có thể châ"p nhận:
Omron HEM-703CP, Omron M4, Omron MX2, Omron HEM722C
28

- Một số máy không nên dùng:
Philips HP5332, Nissei DS-175
Omron HEM-706, Omron HEM-403C
Bên cạnh đó, một số máy ra đời sau này được cải tiến về
chất lượng tốt hơn đã được bày bán hên thị trường nhưng chưa
đưỢc kiểm định bởi hai tổ chức hên. Do đó bảng trên đây chỉ
có giá trị tham khảo.
Các xét nghiệm cần làm khí bạn bị cao huyết áp
Xét nghiệm cơ bản đối với tất cả các bệnh nhân
- Tổng phân tích nước tiểu.
- Công thức máu toàn phần.
- Sinh hóa máu (kali, natri, creatinine, glucose, cholesterol
toàn phần, HDL cholesterol).
- Điện tâm đồ.
Xét nghiệm tối ưu
- Độ thanh thải creatinine, vi đạm niệu, protein nước
tiểu 24 giờ, calcium, acid uric, triglyceride lúc đói, LDL
cholesterol, glycosolated hemoglobin, TSH.
- Siêu âm tim.
Xét nghiệm tìm nguyên nhân
Cao huyết áp hơn >90% không tìm thấy nguyên nhân hay
còn gọi là vô căn. Chỉ một số ít bệnh nhân cao huyết áp có
29

nguyên nhân. Cao huyết áp có nguyên nhân cần ...