HOÀNG THÚY

(Biên soạn)

'

B ệnh

■

ĐIỂỦTRỊ

%

SệhA t Ầ 9

ịk f A < ị ti

Ắf t/ầ tẮtU Min tĩỊ

B.ÊNH CAO HUYẾT ÁP
VÀ CÁCH ĐIỀU TRỊ
H O À N G THUÝ
(Biẽn soạn)

NHÀ XUẤT BẢN DÀN TRÍ

LỜI NÓI ĐẦU

Cao huyết áp là một loại bệnh tổng hợp và ngày càng trở
nên phổ biến. Mặc dù, có khá nhiều người cho rằng đây chỉ
là một dạng bệnh nhẹ, nhiỉng nếu như không có sự chữa trị
kịp thời thì nó có thê dẫn đến nhiều vấn đề ngỉmm trọng đối
với sức khỏe.
Trên tỉiỊtc tế, càng có được nhiều thông tin và càng hiểu
biết rõ về căn nguyên củng như hậu quả của bệnh cao huyết
áp thì bệnh nhân càng có thái độ hợp tác và có thêm nhiều cơ
hội đê chữa trị bệnh tật bằng chính nỗ lực của họ.
Cao huyết áp khi ỏ giai đoạn nặng có thể gãy xuất huyết
ỏ nhiều bộ phận như xuất huyết võng mạc, gây mờ mắt hoặc
mù loà. Đặc biệt là xuất huyết mạch máu não, gây liệt nửa
người, nó đê lại những di chứng không thể hồi phục được,
ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống; trong trường hợp nặng
có thể nguy hiểm đến tính mạng.
Trong những năm gần đây, ước tính tỷ lệ mắc bệnh cao
huyết áp ở Việt Nam vào khoảng 16% và ngày càng có
hướng gia tăng nhanh chóng. Tỷ lệ mắc bệnh cao huyết áp ỏ
các nước phương Tây là 20-25%. Cao huyết áp khi huyết áp
vượt quá giới hạn bình thường (> 140/90 mmHg). Nếu không
điều trị đầy đủ sẽ gây biến chứng trầm trọng như suy tim, liệt
nửa người, suy thận... Chính vì vậy, ngành y tế trên toàn thế
giới rất quan tâm đến bệnh lý này. Và, nó là lý do có “Ngày
quốc tế về cao huyết áp - 17/5” nhằm mục đích phòng chống
bệnh cao huyết áp.
Cuốn sách nhỏ này được biên soạn nhằm mục đích giới
"Eệnh cao hnyci áp và cách điỈ4i ir ị

5

thiệu tất cả các kiến thức liên quan cần thiết dành cho người
bị cao huyết áp: nguyên nhân, hậu quả và cách chữa trị bệnh
bằng sự trình bày mạch lạc, cô đọng và dễ hiểu.
Trong đó, bạn sẽ được hỗ trợ những thông tin cần thiết
khi tìm hiểu về bênh cao luiyết áp. Ngoài ra, cuốn sách còn
cung cấp những lời khuyên chân thành, kinh nghiệm quý báu
và các bài thuốc phòng, chữa bệnh hiệu quả để người bệnh
củng như người thân trong gia đình biết cách chữa bệnh và
dự phòng những tai biến.
Chúng tôi hy vọng cuốn sách sẽ giúp ích được cho bạn
đọc và củng mong muốn có dược sự đóng góp ý kiến của độc
giả bốn phương.
NGƯỜI BIÊN SOẠN

6 HOÀNG THUÝ - biên sọan

P hần I
TỐNG QUAN
VỀ BÊNH CAO HUYẾT ÁP
I. TÌM HIỂU VỀ CAO HUYẾT ÁP
1. Huyết áp là gì?

Chứng cao máu có tên y khoa là Cao huyết áp
(Hypertension). Cao huyết áp là từ để chỉ trạng thái
tăng áp lực của máu trong động mạch.
Huyết áp mà người ta thường gọi là áp lực máu
trong động mạch, thường hay được đo ở động mạch
cánh tay. Khi cần thiết, thầy thuốc có thể đo huyết áp
cả ở động mạch đùi, động mạch khoeo...
Áp lực của máu lên thành động mạch do hai yếu tố
quyết định: Sức đẩy của cơ tim và sự co bóp đàn hồi của
thành mạch.
Bình thường khi tim co bóp tống máu từ tâm thất
trái vào động mạch chủ, nhờ sự co bóp đàn hồi của lớp
cơ trong thành động mạch, máu lưu thông chạy theo hệ
động mạch tới các tế bào để cung cấp oxy và các chất
dinh dưỡng cho nhu cầu của toàn cơ thể. Khi tim co
bóp, áp lực máu trong động mạch lớn nhất, gọi là huyết
áp tâm thu hay huyết áp tối đa. Khi tim nghỉ, các cơ tim
giãn ra tao nên áp lực âm tính trong vách buồng tim đê
hút máu về. Lúc này áp lực trong động mạch máu
xuống thấp nhất, ta đo được huyết áp tăm trương hay
..................................................

'Sệ.nh cao koyèi áfi và cách đièị! ivỊ

1

huyết áp tối thiểu.
2. N hư thế nào gọi là bệnh Cao huyết áp?

ớ người khoẻ mạnh, có huyết áp tối đa (huyết áp
tâm thu) là 120mmHg và huyết áp tối thiểu (huyết áp
tâm trương) là SOmmHg và thường biểu thị bằng chỉ số
120/80mmHg. Nếu huyết áp tối đa là MOmmHg và
huyết áp tối thiểu là 90mmHg được coi là cao huyết áp.
Nếu huyết áp tối đa nằm trong khoảng 140 - lóOmmHg,
và huyết áp tối thiểu nằm trong khoảng 90- 95mmHg,
được coi là tăng huyết áp giới hạn. Tuy nhiên, huyết áp
còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau nữa.
Ví dụ vào giới tính, ở nam huyết áp thường cao hơn
nữ. Vào lứa tuổi người già thường có huyết áo cao hơn
người trẻ thường từ 10-20mmHg. Vào vị trí trong cơ
thể; huyết áp tối đa ở chân thường cao hơn ở tay
20mmHg còn huyết áp tối thiểu thì không chênh lệch.
Người ta thường chia bệnh cao huyết áp ra làm 2 loại:
Loại cao huyết áp thường xuyên có thể lành tính và có
thể ác tính; loại tăng huyết áp cơn trên cơ sở huyết áp
bình thường, có những cơn cao vọt, những lúc này
thường gây tai biến.
ở người lớn bình thường khoẻ mạnh, huyết áp đo
được thường khoảng 120/80mmHg. Mức huyết áp lý
tưởng nên thấp hơn 140/85mmHg và nếu huyết áp cứ
thường xuyên cao hơn mức này và thậm chí có lúc lên cao
hơn 160/90mmHg, thì cần phải được điều trị thích hợp.
Mặc dù vậy ở mỗi quốc gia, dựa vào điều kiện cụ
thể, có các quy định riêng về chỉ số huyết áp. ớ Trung
Quốc có lúc dựa vào độ tuổi để xác định tình trạng cao
8 HOÀNG THUÝ-biên sọan

huyết áp:

Độ tuổi
<39
<40-49
<50-59
>60

Huyết áp tối đa

Kết luận

>140
>150
>160
>170

Cao huyết áp
Cao huyết áp
Cao huyết áp
Cao huyết áp

ở Hoa Kỳ theo quy định của Viện Sức khoẻ JNC thì
tình trạng huyết áp được quy định thành 4 giai đoạn:
Huyết áp Huyết áp
Tình trạng huyết áp
tối đa
tối thiểu
(mmHg) (mmHg)
<130
<85
Bình thường
130-139
85-89
Bình thường cao
140-159
90-99
Cao huyết áp nhẹ - giai đoạn 1
160-179
100-109
Cao huyết áp vừa - giai đoạn 2
180-209
110-119
Cao huyết áp nặng - giai đoạn 3
>220
>120
Cao huyết áp rất nặng - giai đoạn 4
Viện Dinh dưỡng Việt Nam dựa trên cơ sở mức
phân loại của Uỷ ban Liên kết Quốc gia về tăng Huyết
áp của Hoa Kỳ (1993) phân độ nặng của huyết áp cao
thành 4 giai đoạn:
Giai
đoạn
1
2
3
4

Huyết áp tối đa
(mmHg)
140-159
160-179
180-209
>210

Huyết áp tối thiểu
(mmHg)
90-99
100-109
110-119
>120

Theo con số điều tra của Viện Tim mạch Việt Nam
'Eệnh cao htvà cách điền ir ị

9

thì huyết áp bình thường của người Việt Nam là
120/75mmHg. ở nam giới thường là 122/76mmHg và ở
nữ giới 119/75mmHg.
Tuy nhiên đối với người bị cao huyết áp, cũng có
thể chỉ tăng huyết áp tối đa còn huyết áp tối thiểu vẫn
bình thường; cũng có thể chỉ tăng huyết áp tối thiểu
còn huyết áp tối đa vẫn bình thường; hoặc có thể tăng
cả huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu khi hiệu số của
huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu nhỏ, khoảng 1520mmHg. Huyết áp tối thiểu >100, lúc này cơ thể rất
mệt mỏi và khó chịu.
3. Huyết áp được điều hoà như thế nào?

Huyết áp được điều hoà bởi cả não bộ và thận. Vùng
não kiểm soát vòng tuần hoàn của máu nhận được tín
hiệu về mực huyết áp từ các dây thần kinh cảm thụ
huyết áp trong động mạch. Nó đáp ứng các tín hiệu này
bằng cách ra lệnh cho các mạch máu nhỏ hơn, gọi là các
tiểu động mạch, giãn ra hay co lại khi cần. Điều này gây
nên sức ép lên các động mạch.
Huyết áp còn được điều hoà cục bộ bởi một số
hormone có tên là rennin, do thận tiết ra. Sự sản xuất
rennin lại gây ra việc phóng thích một chất khác có
trong máu là angiotensin, chất này làm co hẹp các tiểu
động mạch và làm huyết áp tăng cao. Angiotensin cũng
có thể khiến tuyến thượng thận phóng thích ra một loại
hormone làm cho thận tích trữ muối nhiều hơn. Muối
làm tăng lượng máu đổ đến trong vòng tuần hoàn,
khiến cho huyết áp tăng cao.
Cao huyết áp kéo dài sẽ gây nên sức ép nặng nề cho
các động mạch. Nếu để lâu không chữa trị khiến cho động
10 HOÀNG THUỶ-biên sọan

mạch bị chai cứng và co hẹp lại. Huyết áp có thể bị tăng
cao mà ta không hề hay biết. Người thường xuyên có
huyết áp tăng cao cần phải được điều trị thích hợp.
II. PHÂN LOẠI CAO HUYẾT ÁP
1. Phân loại theo Y học hiện đại

Theo y học hiện đại bệnh cao huyết áp được chia
làm 2 loại:
- Nguyên phát: Loại cao huyết áp không rõ nguyên
nhân; có thể do bẩm sinh, thể loại này chiếm tỷ lệ cao
tới 85-90% trong tổng số người bị cao huyết áp.
Thứ phát: Loại cao huyết áp có sau một chứng bệnh
nào đó. Ví dụ: Viêm cầu thận, viêm bể thận, u thận, lao
thận, bệnh nội tiết, phì đại thượng thận bẩm sinh, hẹp
động mạch chủ, nhiễm độc thai nghén, hoặc tinh thần
căng thẳng...
2. Phân loại theo Y học cổ truyền

Y học cổ truyền coi bệnh cao huyết áp là bệnh
thuộc chứng huyễn vựng, đầu thống, can dưcfng thượng
cường. Căn cứ vào chứng trạng bệnh, người ta chia làm
một số loại hình như sau;
a. Can nhiệt (can dương thượng cang):
Các triệu chứng thường gặp: Đau đầu, căng đầu,
hoa mắt, mắt đỏ, ù tai, môi miệng khô, đắng, chân tay
hay bị co rút, tê bì, đầu lười đỏ, rêu trắng hoặc hơi vàng,
mất ngủ, lòng bàn tay chân nóng, mạch huyền.
h. Đàm hoả nội thịnh (đàm thấp):
Thể hiện mắt mờ, đầu căng, đau đầu, ngực sườn đầy
'Bệnh cao hnyếi áp uà cách điền i f ị

11

tức, mắt đỏ, miệng khô đắng, đờm dính quánh, rêu lưỡi
vàng dầy, đầu lưỡi đỏ hay lợm giọng buồn thường gặp ở
những người có thể trạng béo, có hàm lượng cholesterol
cao (mỡ trong máu cao).
c. Âm hư dương thịnh:
Nguyên nhân do phần âm trong cơ thể bị suy yếu,
phần âm không đủ để ức chế hoả; hoả vượng lên mà gây
ra bệnh.
Biểu hiện: Hoa mắt, chóng mặt, đầu nặng chân
bước không thật, tai ù, phiền não dễ cáu gắt, chân tay tê
bì, chất lưỡi đỏ, rêu trắng, mỏng, mạch huyền.
d. Can thận âm hư:
Các triệu chứng thường gặp là nhức đầu hoa mắt, ù
tai, hay hoảng hốt, dễ sỢ hãi, mắt hay bị đỏ, miệng khô,
chất lưỡi đỏ, ít rêu. Lưng đau, gối mỏi, di tinh; khi ngủ
hay bị mê; mạch huyền, tế, sác. Thể này thường gặp ở
những người già mà động mạch bị xơ cứng.
đ. Thể tàm tỳ hư:
Thường xảy ra ở người cao tuổi, có kèm theo các
chứng viêm loét dạ dày tá tràng biểu hiện hoa mắt, đau
đầu, da khô, kém ăn, kém ngủ, phân nát. Rêu lưỡi
mỏng. Mạch huyền, tế.
e. Thề ảm dương lưỡng hư:
Biểu hiện chóng mặt, đau đầu; sắc mặt trắng bệch.
Chân tay lạnh, mềm yếu cơ thể, cơ teo nhẽo, tiểu đêm
nhiều lần, liệt dương hoạt tinh. Người luôn có cảm giác sợ
lạnh, gió lạnh, nước lạnh. Người luôn có tâm trạng phiền
muộn, miệng khô, lưỡi bóng hơi hồng. Màch trầm, tế.
3. Phân loại cao huyết áp theo giai đoạn bệnh
12 HOÀNG THUÝ-biên sọan

Việc phân loại cao huyết áp theo con số huyết áp đo
được có nhiều hạn chế. số đo huyết áp luôn luôn dao
động, có khi huyết áp đã hạ xuống ở mức bình thường
nhưng bệnh cao huyết áp lại đang ở giai đoạn nặng vì
những biến chứng của nó.
Việc phân loại bệnh cao huyết áp cũng không đơn
giản, nó được tranh luận từ nhiều năm ở các nước Âu,
Mỹ nhưng đến nay vẫn còn chưa thống nhất.
Trước đây, cách phân loại của Miasnhicop trong
những năm 1940 ở Viện Tim học lâm sàng Moscơva
làm quá chi tiết nên việc áp dụng trên lâm sàng nhiều
khi rất khó khăn.
Năm 1978, trong Báo cáo kỹ thuật số 682 Tổ chức Y
tế Thế giới đã công bố một cách phân loại cao huyết áp
theo mứa độ nặng nhẹ của các tổn thương hay biến
chứng do cao huyết áp gây ra. Có 3 giai đoạn:
Cao huyết ấp giai đoạn I: Không có một dấu hiệu
tổn thương thực thể nào, chỉ khi đo có huyết áp cao
mà thôi.
Cao huyết áp giai đoạn 2: Bệnh nhân có ít nhất
một trong các dấu hiệu tổn thương thực thể sau đây:
Dày tâm thất trái thấy được trên X-quang, điện tim,
siêu âm.
Hẹp lan rộng hay khu trú các động mạch võng mạc mắt.
Protein niệu và Creatinin huyết tương tăng nhẹ.
Cao huyết áp giai đoạn 3: Bệnh nhân đã có tổn
thương ở các cơ quan:
Tim: Có suy thất trái.
Não: Có xuất huyết não, tiểu não hay thân não, bệnh
não do tăng huyết áp (Encéphalopathie Hypertensive).
Mắt: Có xuất huyết hay xuất tiết võng mạc, có thể
có phù gai thị, các dấu hiệu này đặc trưng cho giai đoạn
caơ hnụèt áfi oà cách điền ir ị

13

ác tính.
Ngoài ra còn có thể có: Cc?n đau thắt ngực, nhồi
máu cơ tim.
Huyết khối động mạch trong sọ gây nhũn não.
Phình tắc động mạch.
Suy thận.
Cách phân loại giai đoạn tăng huyết áp dựa vào tổn
thương do nó gây ra có nhiều ưu điểm:
Hợp lý về mặt tổn thương.
Phân loại rành mạch, rõ ràng.
Dễ áp dụng: Không nhầm lẫn khi phân loại.
Vì vậy được áp dụng rộng rãi trên thế giới và ở
nước ta.
Những nhược điểm của cách phân loại này là: Không
hề tính đến con số huyết áp, mà con số huyết áp là một chỉ
dẫn quan trọng cho việc sử dụng thuốc, điều chỉnh liều
lưcmg thuốc cho phù hợp với từng bệnh nhân.
Hơn nữa, đánh giá được chính xác các tổn thương
đã nói ở trên đòi hỏi phải có phương tiện máy móc xét
nghiệm X-quang, siêu âm, điện tim v.v... mà ở nhiều
cơ sở y tế nước ta hiện nay chưa có, nên ở các cơ sở
điều trị đó thì khó có thể phân loại tăng huyết áp theo
giai đoạn bệnh một cách chính xác được.
III. MỨC ĐỘ NGUY HIỂM CỦA CAO HUYẾT áp

Một số bác sĩ gọi cao huyết áp là “sát thủ giấu mặt”
bởi vì nó dần gây tổn thương lên tim, mạch, thận và các
cơ quan khác mà không có, hoặc có rất ít triệu chứng
báo hiệu. Thực tế là chỉ có phân nửa số người bị cao
huyết áo nhận biết về nó rõ ràng và đầy đử. Chỉ thỉnh
14 HOÀNG THƯÝ- biên sọan

thoảng những đợt cao huyết áp bất thường mới làm cho
người bệnh bị nhức đầu, chóng mặt, hoa mắt.
Đối với người bị cao huyết áp, bác sĩ tìm kiếm
những dấu hiệu của các cơ quan bị tổn thương - như
thăm dò xem trong đáy mắt có các mạch máu bị co xẹp
hay bị dày lên không, trong mắt có hiện tượng xuất
huyết nhẹ hay không; nghe nhịp tim để dò tìm những
biểu hiện bất thường; kiểm tra sự lưu chuyển dòng máu
trong các động mạch và khám bụng để tìm các dấu hiệu
cho thấy thận bị lớn.
Những khu vực nguy hiểm ở người mắc bệnh
cao huyết áp:

Mắt: Cao huyết áp không gây tổn hại nghiêm trọng
cho tầm nhìn, cho đến khi nó quá cao. Tuy nhiên,
những bất thường nơi các mạch máu nhỏ trong võng
mạc có thể thấy được rất rõ, ngay cả khi huyết áp mới
chỉ lên chút đỉnh. Đó là chỉ báo cho thấy huyết áp đã có
lúc tăng cao.
Tim: Cao huyết áp gây ra sức ép rất lớn lên tim.
Điều này chỉ là cục bộ vì lượng máu về tim bị giảm và
cũng bởi vì nó khiến tim phải làm việc nặng nề hơn để
bơm máu đi khắp cơ thể. Thời gian trôi qua, tim sẽ dần
bị lớn và yếu đi, các chức năng bị suy giảm.
Tỉiận: Cao huyết áp làm tổn thương các mô và các tiểu
động mạch trong thận, khiến nó hoạt động kém hiệu quả.
Mạch máu: Cao huyết áp không được điều trị sẽ làm
cho các mạch máu bị hẹp và chai cứng dần, dẫn đến
chứng xơ vữa động mạch - là tình trạng dày lên của các
mạch máu, vốn có liên quan đến các bệnh tim mạch.
Cao huyết áp kéo dài không được điều trị sẽ gây ra
'Sệ.Hh cao fuiỊfèf âp và cách điền fr ị

15

nhiều tổn thương cho các cơ quan khác nhau. Việc điều
trị kịp thời làm giảm được các nguy cơ phát triển các
chứng bệnh nguy hiểm.
IV. NGUYÊN NHÂN GÂY RA BỆNH CAO HUYẾT áp
1. N guyên nhân bên trong

Viêm thận:
Viêm thận cấp tính hoặc mạn tính đều có nguy cơ
dẫn đến cao huyết áp. Thường có những biểu hiện ban
đầu là phù; thường bắt đầu từ mặt, mắt (mí mắt trên).
Thời kỳ đầu huyết áp tăng cao và dao động lớn, thời
kỳ sau dẫn đến huyết áp tối thiểu tăng; có những biểu
hiện đau lưng, sỢ lạnh, chân tay mỏi, cơ thể mềm
nhược. Tiểu ít, nước tiểu thường vàng thẫm; đôi khi
đục như nước gạo hoặc có máu. Kém ăn, kém ngủ và
mệt mỏi.
Viêm đài thận mạn tính:
Biểu hiện thời kỳ đầu, thân nhiệt thường hạ với
thời gian kéo dài, đau lưng đi tiểu nhiều lần, không nín
tiểu được, khi đi thường đau buốt, đầu thường đau
căng, tim đập nhanh.
Huyết áp tăng cao, thể trạng suy nhược thiếu máu, phù
thũng. Trong nước tiểu có thể có máu mủ và vi khuẩn.
Lao thận:
Biểu hiện thân nhiệt thấp, tự ra nhiều mồ hôi. Đi
tiểu nhiều lần, lượng nhiều, thường nước tiểu có máu.
Có thể biểu hiện các chức năng thận bị giảm kèm theo
cao huyết áp.
Nang thận:
16 HOÀNG THUÝ- biên sọan

Biểu hiện đau lưng đôi khi đau bụng có thể đi tiểu
ra máu. Khi các nang phát triển huyết áp thường tăng,
đồng thời với sự xơ cứng các động mạch.
Có u ở tuyến thượng thản:
Biểu hiện tim đập nhanh, hồi hộp, đau đầu, buồn
nôn, thị lực giảm; ra mồ hôi nhiều, chân tay lạnh và tê
bì. Đau vùng ngực và bụng. Kém ngủ, tinh thần căng
thẳng, kèm theo huyết áp tăng.
Động mạch bị xơ cứng:
Do thành mạch bị biến đổi, dày lên và xơ cứng, tính
đàn hồi bị giảm đi, lòng mạch bị nhỏ lại. Trường hỢp
này thường dẫn đến sự tặng huyết áp tối đa; còn huyết
áp tối thiểu bình thường hoặc hơi hạ. Thường gặp ở lứa
tuổi trung niên. Triệu chứng lâm sàng thường biểu hiện
tim đập nhanh, hồi hộp, động mạch vành bị biến dạng
dẫn đến đau thắt ngực, cơ tim bị cứng hoá.
Do hẹp miệng của động mạch chủ thường do bẩm
sinh (tim tiên thiên). Đa phần thấy ở nam giới. Tính
chất nặng hay nhẹ là do mức độ hẹp của miệng động
mạch chủ. Có người khi tuổi trưởng thành mới phát
hiện thấy. Cơ thể thường biểu hiện mệt mỏi, đau vùng
tim, tim đập nhanh. Huyết áp ở tay cao, huyết áp ở chân
lại thấp hơn. Thời giàn đầu huyết áp thường biển hiện
cao ở mức độ vừa kèm theo đau đầu, chóng mặt, tiểu
nhiều, tiểu đêm phiền toái, chân tay vô lực tê bì, co
quắp. Với các xét nghiệm máu thấy hàm lượng kali
giảm và natri tăng. Ngoài ra hẹp động mạch chủ cũng là
nguyên nhân gây cao huyết áp.
Cường năng tuyến giáp:
Do hormone tuyến giáp phân tiết quá nhiều dẫn
'Ẽệnh cao hnyềi ắỊ>và cách điều i f ị

17

đến tim đập nhanh, tinh thần căng thẳng, nhiều mồ
hôi; sợ nóng, mắt bị lồi; phù tuyến giáp, thường ăn
nhiều mà trọng lượng cơ thể lại giảm, do chuyển hoá cơ
bản tăng kèm theo là tăng huyết áp tối đa; huyết áp tối
đa; huyết áp tối thiểu thấp.
- Do nhiễm độc khi thai nghén:
Phụ nữ mang thai, nhất là ba tháng cuối có thể có
cơn cao huyết áp, biểu hiện bằng những cơn co giật, mà
người ta gọi là sản giật. Một số thuốc như Corticoid,
thuốc phòng ngừa thai, thuốc cam thảo dùng lâu
ngày... đều có thể gây cao huyết áp tạm thời.
Do tăng hàm lượng Cholesterol trong máu:
Vượt quá giới hạn cho phép (5,68mmol/l) sẽ ảnh
hưởng đến thành mạch.
2. Nguyên nhân bên ngoài

- Do ăn uống: ăn nhiều các chất cay nóng, kích thích
trong thời gian kéo dài như rượu, cà phê, thuốc lá hoặc
chế độ ăn uống quá nhiều mỡ động vật, ăn mặn.
- Do căng thẳng thần kinh (do làm việc nghỉ ngơi
không điều độ dẫn đến lo nghĩ, sợ hãi).
- Do các yếu tố môi trường như quá nhiều tiếng động
mạnh, tiếng ồn ào...
- Uống thuốc tránh thai, thuốc corticoid cũng là
nguyên nhân tăng huyết áp.
Theo Sở Nghiên cứu Nội khoa Viện Nghiên cứu
Trung y Thượng Hải:
Nguyên nhân chủ yếu gây nên cao huyết áp là “thất
tình” (7 loại tình chí như: vui, buồn, giận...).
Từ nguyên nhân “thất tình” dẫn đến một số yếu tố
gây bệnh khác mà Y học cổ truyền thường hay đề cập
đến là Phong, Hoả, Đờm, Hư.
18 HOÀNG THUÝ-biên sọan

Cụ thể là:
- Lo buồn suy nghĩ, tinh thần căng thẳng đều có thể
làm cho khí bị mất. Khí mất lâu sẽ hóa hoả. Giận dữ
(nộ) làm hại Can (Nội kinh: “Nộ thương Can”), Can hoả
vượng lên gây ra nội phong.
- Lo buồn, suy nghĩ làm hại Tỳ (Nội Kinh: “Tư
thương Tỳ”), Tỳ hư khí suy không chế ngự được Thận
sẽ sinh ra đờm thấp. Đờm thấp có thể sinh ra nhiệt và
nhiệt có thê sinh ra nội phong.
- Tỳ hư ảnh hưởng đến việc dinh dưỡng kém sút,
làm cho tinh hậu thiên của các tạng suy kém gây ra Hư,
nhất là đối với Thận âm.
- Thận âm hư làm cho Can huyết hư không nuôi
dưỡng được Can, nhẹ thì gây ra chứng Âm hư Can
vượng, nặng thì sinh ra Can mộc nội phong.
Các yếu tố này tuy bao gồm Phong, Hoả, Đờm, Hư
nhưng chủ yếu là do Nội Phong và Hoả vượng.
Như vậy, có rất nhiều nguyên nhân có thể dẫn đến
bệnh cao huyết áp. Tuy nhiên người ta vẫn thấy rằng
chủ yếu là do nguyên nhân bên trong dẫn đến bệnh
này. Mặc dù vậy, các nguyên nhân bên ngoài cũng
không kém phần quan trọng dẫn đến bệnh cao huyết
áp. Do đó để phòng trị bệnh cao huyết áp có hiệu quả
cần phải kết hợp, vừa điều trị các nguyên nhân bên
trong đồng thời khắc phục những yếu tố ngoại lai ảnh
hưởng đến bệnh cao huyết áp.
V. Cơ CHẾ SINH BỆNH CAO HUYẾT áp
1. T heo Y học hiện đại

Theo các tác giả của Liên Xô, có 3 cơ quan góp
'Ẽệnh cao hnyếý áp oà cách điều iưị

19

phần vào cơ chế sinh ra bệnh cao huyết áp:
- Rối loạn thần kinh thể dịch: được nêu ra từ năm
1942. Theo đó, trong vỏ bán cầu đại não thường xuyên
có kích thích, ở đó phát xung động xuống trung tâm
điều hòa vận mạch làm mạch máu co lại và khi mạch
máu bị co thắt sẽ làm huyết áp tăng lên. Khi huyết áp
tăng lên lại gây rối loạn huyết, gây ra thiếu máu ở một
số cơ quan, nhất là não, rồi lại trở lại vòng lẩn quẩn giữa
não và mạch máu.
- Tuyến Yên: Tuyển yên kích thích thượng thận sản
xuất ra corticoid, muối và nước bị ứ lại, mạch máu bị co
lại làm cho huyết áp tăng lên.
- Thận: Chủ yếu là men prostaglandine ờ nhu mô
thận có tác dụng kìm hãm renin do ống lượn điều tiết
ra. Nếu bị thiếu máu thì men prostaglandin bị ức chế
không làm được nhiệm vụ kìm hãm renin, renin tăng
trong máu làm cho huyết áp tăng lên.
2. T heo Y học cổ truyền

Theo Y học cổ truyền, cơ chế sinh bệnh cao huyết
áp chủ yếu dựa vào thuyết “Thượng thực hạ hư”.
- Thượng thực nghĩa là Can hoả bốc lên trên, Can
dương cũng bùng lên hợp với phong đờm làm rối loạn ở
phần trên (thượng). Can dương bốc lên làm cho khí
huyết bị kéo lên theo gây ra đầu váng, mắt hoa, đầu
nặng, chân nhẹ, đầu đau, mắt đỏ, mặt đỏ, ngực bứt rứt...
- Hạ Hư nghĩa là Thận Thủy không đủ, không nuôi
được Can Mộc. Can âm kém không chế ngự được Can
dương làm cho Can dương bốc lên. Mộc sinh Hoả, Can
dương vượng tức là hoả vượng, hoả vượng quá sinh
phong gây ra rối loạn ở phần trên (thượng).
2 0 HOÀNG THưý-biên so.an

- Âm hư sinh nội nhiệt, hư hoả cũng bốc lên hợp
với nội phong gây ra các chứng chân nhẹ đầu nặng,
lưng đau mỏi, đầu đau, tim đập nhanh, ngực bứt rứt...
- Bệnh chủ yếu ở tạng Can nhất là Can hoả, Can
dưcfng nhưng tạng Thận và Tâm cũng giữ vai trò quan
trọng, vì vậy, trong các triệu chứng của bệnh cao huyết
áp có triệu chứng của:
+ Can; đầu đau, mắt hoa...
+ Tâm: tim đập nhanh, bồn chồn không yên...
+ Thận: lưng đau, tai ù...
So sánh với cơ chế sinh bệnh, có thể thấy rõ là Y
học hiện đại và Y học cổ truyền đều có 1 quan điểm
thống nhất là quan hệ giữa trên và dưới;
- Quan hệ trên dưới của Y học hiện đại là quan hệ
giữa vỏ não và nội tạng. Công năng của vỏ não bị rối loạn
gây ra trương lực mạch máu tăng, động mạch xơ cứng,
thận bị thiếu máu (nội tạng - bên dưới). Nội tạng bên dưới
lại tác động ngược lại làm cho công năng của vỏ não bị rối
loạn... Và cứ trong vòng lẩn quẩn đó bệnh tiếp tục phát
triển làm tổn thương đến các cơ quan: tim, thận, não...
- Quan hệ trên dưới của Y học cổ truyền dựa vào
Thượng thực hạ hư. Thượng thực ở đây là Can dương,
Can hoả bốc lên trên. Hạ hư ở đây là Thận thủy ở dưới
bị suy kém. Can hoả pàng thịnh càng làm hao tổn Thận
thủy ở dưới. Thận thủy càng suy kém càng không nuôi
dưỡng được Can mộc làm cho Can mộc vượng lên và cứ
như vậy bệnh tiếp tục phát triển làm tổn thương đến
các tạng Can, Thận, Tâm.
Giữa 2 quan điểm trên có thể nhận thấy:
- Can dương hoả bốc lên. vỏ não bị rối loạn;
- Hoả vượng bốc lên trên. Rối loạn do căng thẳng
cao hnyềi áp và cách điền ir ị

21

gây nên;
- Thận thủy suy. Trương lực mạch máu tăng cao,
động mạch nhỏ bị xơ cứng, thận thiếu máu.
(Vì Thận thủy thuộc âm, âm là vật thể (hữu hình)
tương đương với mạch máu, thận... Còn suy kém ở đây
tương đương với việc trương lực cao, xơ cứng của động
mạch và thiếu máu của thận.
Cơ chế dẫn tới cao huyết áp còn bao gồm; Cung
lượng tim và vai trò hệ thần kinh giao cảm.
Cung lượng tim là khối lượng máu được tim đẩy
vào động mạch đi nuôi cơ thể trong một phút.
Như vậy, cung lượng tim là tích số của khối lượng
máu đẩy vào động mạch của một nhát bóp tim nhân với
số lần bóp trong một phút (tần số tim).
Mặc dù chưa tìm ra được nguyên nhân của bệnh cao
huyết áp, người ta đã nghiên cứu rất sâu về các cơ chế
gây tăng huyết áp và thấy rõ cung lượng tim ảnh hưởng
rất lớn đến huyết áp.
Huyết áp phụ thuộc vào hai yếu tố: Cung lượng tim
và sức cản ngoại vi.
Theo định luật Poisenille:
p = Q xR
Trong đó:
P: Huyết áp.
Q: Cung lượng tim.
R: Sức cản ngoại vi.
Nghĩa là: Huyết áp tỷ lệ thuận với cung lượng tim
và sức cản ngoại vi. Cung lượng tim càng tăng, huyết áp
sẽ càng tăng. Sức cản ngoại vi tăng, huyết áp sẽ tăng.
Sức cản đó do nhiều yếu tố như lòng mạch, độ nhớt của

2 2 HOÀNG THUÝ-biên sọan

máu và độ dài của mạch (độ dài của mạch nói chung
không thay đổi tuy vậy nếu có các chấn thương sẽ sinh
ra tuần hoàn bàng hệ, thì độ dài đó có thể thay đổi và
đó cũng là nguyên nhân làm tăng sức cản ngoại vi).
Sức cản đó còn phụ thuộc trực tiếp vào khí hậu
nóng lạnh, vào độ sừng hoá của da, bền vững của thành
mạch (tính đàn hồi) (khí hậu nóng các mạch ngoại vi
giãn nở, lòng mạch rộng ra khí hậu lạnh các mạch ngoại
vi co lại, lòng mạch hẹp lại).
Cung lượng tim lại có liên quan với nhu cầu chuyển
hoá oxy. Có nghĩa là: Khi mức tiêu thụ oxy ở tổ chức
càng lớn thì cung lượng tim càng tăng. Vì có như vậy
mới đưa máy tới tổ chức để cung cấp oxy và chất dinh
dưỡng theo yêu cầu cơ thể.
Khi nồng độ oxy trong động mạch càng tăng, hiệu
số (Ca0 2 - CVO2) càng lớn thì cung lượng tim càng lớn.
Khi nồng độ oxy trong tĩnh mạch càng tăng, hiệu
số (CaƠ2 - CVO2) càng nhỏ thì cung lượng tim càng lớn.
Khối lượng máu đẩy vào động mạch của một lần co
bóp phụ thuộc vào sức co bóp của tim và số máu có sẵn
trong thất trái.
Số máu có sẵn trong thất trái sau một lần thất giãn
người ta gọi là thể tích máu cuối thì tâm trương thất trái.
Sức co bóp của tim chịu ảnh hưởng của một bộ
phận chuyên biệt mà người ta gọi là cảm thụ Beta
Adrenergic hay còn gọi là Beta giao cảm.
Khi cảm thụ này bị kích thích sẽ làm tăng sức co
bóp của tim. Ngược lại, khi cảm thụ này bị ức chế sẽ
làm giảm sức co bóp đó. Chất lượng của sự co bóp tống
máu của thất trái được thể hiện ở phân số tống máu.
Phân số tống máu là tỷ lệ giữa thể tích tống máu
'Sộ.hIì cao fu(Ị/èi áfi và cách điều ivị 23

'tâm thu và thể tích máu cuối tâm trương.
Thể tích máu cuối tâm trương thất trái phụ thuộc
vào lượng máu trở về tim mà lượng máu trở về tim lại
phụ thuộc thể tích máu toàn bộ hoạt động của hệ tim
mạch và cả sức hút của tim.
Thể tích máu toàn bộ cơ thể lại phụ thuộc vào thể
tích huyết tương và thể tích các huyết cầu.
Thể tích huyết tương lại do lượng protein trong
máu và lượng ion Natri quyết định.
Hoạt động của hệ tĩnh mạch ngoại biên phụ thuộc
vào các cảm thụ Anpha Adrenergic hay còn gọi là
Anpha giao cảm.
Khi các cảm thụ này bị kích thích gây ra co mạch,
khi các cảm thụ này bị ức chế gây ra giãn mạch.
Tần số tim chịu ảnh hưởng của các cảm thụ Beta
Adrenergic. Khi cảm thụ này bị kích thích tần số tim
tăng lên, khi bị ức chế, tần số tim giảm. Hệ thần kinh
phế bị kích thích cũng làm tần số tim giảm.
Như vậy, ta thấy cung lượng tim bị ảnh hưởng từ sâu
xa bởi các cảm thụ Beta Adrenergic và Anpha Adrenergic,
nồng độ protein máu, nồng độ ion Natri máu.
Trên cơ sở những yếu tố ảnh hưởng đến huyết áp kể
trên, ta có thể khai thác những yếu tố có lợi, đồng thời
hạn chế tối đa các yếu tố bất lợi giúp cho việc phòng, trị
huyết áp tốt hơn.
VI. TRIỆU CHỨNG CỦA BỆNH CAO HUYẾT áp
1. T h eo Y học hiện đại

Tổ chức Y tế Thế giới phân bệnh cao huyết áp làm
2 4 HOÀNG THUÝ-biên sọan

3 giai đoạn:
Giai đoạn I: Người bệnh ở trạng thái dễ bị kích
thích, thường hay kêu đầu đau, đau về buổi sáng và sau
khi làm việc căng thẳng, đau từng cơn, cơn ngắn vài giờ
hoặc cả ngày, có thể có cơn đau vùng tim (30%), có triệu
chứng này chứng tỏ có dấu hiệu co thắt của động mạch
vành. Người bệnh mệt mỏi, hồi hộp, mặt đỏ hoặc tái do
co thắt mạch máu (huyết áp tăng lên có người mặt đỏ có
người mặt tái không nhất định). Sờ mạch tay quay thấy
đập căng, mỏm tim đập mạnh, có tiếng thổi tâm thu cơ
năng, huyết áp dao động, trường hợp này nên làm các
nghiệm pháp xem huyết áp có cao không:
1- Nghiệm pháp ngừng thở; gây hiện tượng thiếu
oxy, gây co mạch, huyết áp sẽ cao (ngưng chừng một
phút sẽ đỡ).
2- Ngâm chân vào nước lạnh 4°c chừng 2 - 3 phút,
gặp lạnh mạch máu sẽ co lại, huyết áp sẽ tăng lên (nếu
đúng thì huyết áp sẽ cao lên).
Giai đoạn 2: Cao huyết áp thường xuyên có cơn cao
kịch phát, đầu đau dữ dội, thở khó, phù phổi cấp do
thất trái suy cấp. Huyết áp tối đa có khi lên đến
220/100mmHg, có thể bị xuất huyết não, hôn mê.
- Dấu hiệu rối loạn tuần hoàn não: chóng mặt, tai ù,
muốn ói, đầu nhức dữ dội, có khi phát âm không rõ, có
khi có hơi thoáng liệt, có khi ngất lịm...
- Đối với võng mạc: thị lực giảm, có dấu hiệu ruồi
bay hoặc sương mù, soi đáy mắt thấy mao mạch ngoằn
ngoèo, phù nề hoặc xuất huyết.
- Đối với tim: có tiếng thổi tâm thu, nghe được tiếng
thứ 2 do động mạch xơ cứng. Có cơn đau thắt ngực,
'Ẽệnh cao hnyềi áfi và cách điỀtt ir ị 2 5

loạn dưỡng cơ tim, nhồi máu cơ tim.
- Đối với thận: bị thiếu máu nhẹ ở thận gây rối loạn
chức năng thận, nước tiểu có hồng cầu hình trụ.
Giai đoạn 3: Triêu chứng lâm sàng giống giai đoạn II
nhưng nặng hơn. Huyết áp cao cố định, nếụ tụt xuống là
nguy vì đã suy tuần hoàn nặng rồi. Người bệnh thấy đầu
đau, mất ngủ, trí nhớ giảm, mất khả năng lao động.
Cơn đau thắt tim tăng lên nhiều, suy tim độ 3, 4, đe
dọa nhồi máu cơ tim, xuất hiện phù nề, gan to, cổ
trướng, tổn thương tuần hoàn não, muốn nôn, co giật,
bán hôn mê, xuất huyết não, không có đe dọa phù phổi
cấp vì tuần hoàn đã giảm nhiều rồi.
- Mắt: Tổn thương mắt nặng, có thể bị mù.
- Thận: Tổn thương và thận viêm rõ, urê huyết cao. ờ
giai đoạn này (III) xuất huyết não và lượng đàm trong
máu cao, người bệnh thường bị chết do nhồi máu cơ tim.
2. T heo Y học cổ truyền

Sách 'Nội khoa học' của Trung y Thượng Hải và
Thành Đô đều nêu ra 4 thể loại cao huyết áp như sau:
1- Cao huyết áp thể Can Dương Thượng Can
a. Chứng: Chóng mặt, đầu đau mỗi khi căng thẳng,
khi tức giận thì đau tăng, ngủ ít, hay mơ, dễ tức giận,
miệng đắng, lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng, mạch huyền.
b. Triệu chứng:
- Chóng mặt, tai ù, đầu đau do Can dương bốc lên.
- Mặt đỏ, dễ tức giận, ngủ ít, hay mơ, miệng đắng,
lưỡi đỏ là biểu hiện của dương vượng.
- Mạch huyền là biểu tượng của Can.
c. Nguyên nhân: Giận dữ làm hại Can, Can uất hóa
2 6 HOÀNG THUÝ-biên sọan

Hoả, Can âm bị tổn thương, hao tổn, làm cho Can
dương bùng lên gây ra bệnh.

2- Cao huyết áo thể Đờm Trọc Trung Trở
a. Chứng: Đầu choáng váng và nặng nề, hông bụng
buồn đầy, muốn ói, ăn ít, ngủ li bì, lưỡi trắng, mạch
Nhu hoạt (Thượng Hải), Huyền hoạt (Thành Đô).
b. Triệu chứng:
- Đầu choáng, nặng nề: do đờm trọc ngăn trở thanh
khí không đưa được lên đầu.
- Bụng đầy, muốn ói, ăn ít, ngủ li bì: do đờm trọc
ngăn trở trung tiêu gây ra.
- Mạch nhu biểu hiện của thấp, mạch hoạt biểu
hiện của đờm.
c. Nguyên nhân: Do ăn nhiều các thức béo, bổ làm
cho Tỳ Vị bị tổn thương khiến cho thanh dương không
hóa thành tân dịch mà biến thành đờm thấp, khiến cho
thanh dương không thăng lên được và trọc âm không
giáng xuống được gây ra bệnh.
3- Cao huyết áp thể Thận tinh hất túc
a. Chứng: Chóng mặt, mệt mỏi, hay quên, lưng gối
đau yếu, tai ù, mất ngủ, di tinh,...