Ths. NGU Y Ễ N XUÂN QUÝ
Ths Bs. LAM GI ANG

BỆNH ĐƯÒNG RUỘT ở

TRỄ E M
PHÒNG NGỪA -

NHÀ

XUẢT

BẨN P HỤ NỮ

BỆN HĐ Ư Ò N G RU Ộ TỞ

TRẾ EM

Ths. NGU Y Ễ N XUÂN QUÝ
T h s Bs. LAM G I ANG

BỆNH ĐƯÒNG RUỘT ở

TRẼEM
PHÒNG NGỪA - CHẨN ĐOÁN - ĐI ỂU TRỊ

NHÀ XƯÂ T BẢN P HỤ NỮ

j£ ở i n jẩ i đ ầ u

Đ ặc đ iểm nổi bật n h ấ t của cơ th ể trẻ em là
chưa p h á t triển hoàn thiện, dang trong quá trình
không ngừng lớn lên, nên nêu không được chăm sóc
đ ầ y đủ, kh o a học, hoặc gặp m ôi trường bất lợi rất
d ễ bị bệnh.
B ệnh dường ruột là bệnh thường gặp ở trẻ, chiếm
tỉ lệ cao trong bệnh nhi, ch ỉ dứng th ứ hai sau bệnh
đường hô hấp. N guyên nhân gá y ra bệnh dường ruột
ở trề em rất phứ c tạp, việc p h â n biệt và chẩn đoán
kh á c hẳn với người lớn. H ơn nữa, trẻ chưa có kh ả
năng hoặc còn hạn c h ế về diễn đ ạ t và m iêu tả triệu
chứng bệnh của m ình. N hiều khi triệu chứng đường
ruột m à trẻ m ắc p h ả i là sự th ể hiện không đặc thù
m ột loại nhiễm trùng nghiêm trọng như viêm m ăng
.5

năo, viêm phổi, chứng bại h uyết v.v..., càng làm cho
việc chẩn đoán thêm khó khăn. Một sự th a y dổi nhỏ
về chức năng đường ruột có th ể ảnh hưởng lớn đến sự
p h á t triển của trẻ. D o đó đòi hỏi các bậc cha mẹ p h ả i
n ắ m được cơ c h ế gây bệnh, triệu chứng bệnh đ ể p h á t
hiện kịp thời, nhằm p h ố i hợp chặt chẽ với th ầ y thuốc
trong việc chẩn đoán và điều trị.
Với tiêu chí đó, chúng tôi biên soạn cuốn B ện h
đường ruột ỏ trẻ em p h ò n g ngừa, chẩn đoán, điều
trị n h ằ m cung cấp m ột s ố kiến thức cơ bản n h ấ t về
lĩnh vực này. Trong quá trình biên soạn khó tránh
khỏi sa i sót, rất m ong nhận được ý kién dóng góp
của quý độc giả.

N hóm biên soạn

6.

PhẩnJ
KIẾN THỨC C ơ BẢN
VỀ HÊ TIÊU HÓA

^ C â 'u tạo của hệ tiêu hóa
Chất dinh dưỡng cung cấp cho cơ thể con người để
bảo đảm năng lượng cần thiết cho hoạt động sinh lý
bình thường đều đưỢc chắt lọc từ thực phẩm mà chúng
ta ăn vào. Quá ưình biến thực phẩm từ các phân tử lớn
thành các phân tử nhỏ đơn giản dễ tiêu hóa gọi là quá
ưình hấp thu. Quá trình này đưỢc thực hiện và hoàn
thành nhờ tổ chức gọi là hệ tiêu hóa.
Hệ tiêu hoá là hệ thông các cơ quan của cơ thể có
nhiệm vụ ăn, tiêu hoá thức ăn để tách lấy năng lượng
và chất dinh dưỡng, đồng thời đẩy châ"t thải ra ngoài.
.7

cấ u tạo của hệ tiêu hóa gồm ô"ng tiêu hóa và tuyến

tiêu hóa. Ông tiêu hóa là đường ông để thức ăn đi qua
gồm khoang miệng, cổ họng, thực quản, dạ dày, ruột
non, đại tràng và hậu môn. Tuyến tiêu hóa gồm hai loại
lớn và nhỏ. Tuyến tiêu hóa lớn gồm tuyến nước bọt,
gan và tụy; tuyến tiêu hóa nhỏ nằm bên trong thành
ông tiêu hóa lớn như tuyến dạ dày, tuyến ruột và tuyến
ruột non.
Tác dụng tiêu hóa của hệ tiêu hóa gồm hai dạng:
tiêu hóa mang tính cơ năng và tiêu hóa mang tính hóa
học. Thức ăn đưa vào miệng, qua nhai cắt của răng và
ừộn của lưỡi, cùng với nước miếng nhào đều, nuô"t đưa
thức ăn qua họng và thực quản xuông dạ dày. Sự nhu
động của thành dạ dày khiến thức ăn đưỢc tiêu hóa bước
đầu thành dạng cháo. Cháo này sau khi vào ruột non,
nhờ các men tiêu hóa và sự nhu động ruột, hoàn thành
công đoạn cuôì cùng là tiêu hóa. Bã còn lại đưa xuông
đại tràng, phần nước đưỢc hấp thu, phần bã còn lại sẽ từ
từ thôi rữa thành phân, bài xuất ra ngoài qua hậu môn.
Có thể thấy việc tiêu hóa ở phần trên của ông tiêu hóa
mang tính cơ năng là chính, còn tiêu hóa ở phần dưới
của đường tiêu hóa thì bằng hóa học là chính. Quá trình
tiêu hóa là một hoạt động sinh lý phức tạp đưỢc hoàn
thành bởi tác dụng liên hoàn cơ năng và hóa học, dưới
sự điều tiết của thần kinh.
8.

^ H ệ tiêu hóa của ỉrẻ em có đặc điểm gì?
Trẻ đang trong quá trình không ngừng phát triển
nên sự tiêu hóa thức ăn và hấp thu chất dinh dưỡng
nhiều hơn người lớn, đòi hỏi hệ tiêu hóa làm việc với
hiệu suất cao. Nhưng cơ quan tiêu hóa của trẻ lại chưa
phát triển hoàn thiện. Điều này gây ra mâu thuẫn giữa
chức năng sinh lý với nhu cầu của cơ thể. Người làm
cha làm mẹ nắm vững đặc điểm sinh lý hệ tiêu hóa của
trẻ có ý nghĩa quan trọng đô"i với phòng ngừa và xử lý
bệnh tật của con mình. Hệ tiêu hóa của trẻ em có các
đặc điểm sau:
1. Khoang miệng: Niêm mạc khoang miệng của trẻ
rất mềm, mạch máu nhiều, tế bào tuyến nước bọt
chưa phát triển, nước bọt tiết ra rất ít khiến niêm
mạc tương đôi khô, dễ tổn thương và nhiễm trùng,
dẫn đến viêm. Vì thế cần đặc biệt chú ý vệ sinh
khoang miệng cho trẻ.
2. Thực quản; So với chiều dài của cơ thể, thì thực
quản của trẻ em dài hơn người lớn, nhưng lớp cơ
trơn thành ống lại mỏng.
3. Dạ dày: Cơ thắt van thực quản của trẻ chưa phát
triển, còn ở trạng thái nhão. Cơ thắt môn vị phát
triển tương đôì tô"t, phần lớn dạ dày ở vị trí bằng,
vì thế trẻ dễ bị nôn hoặc trớ sữa. Thành phần dịch
vị của trẻ cơ bản giống như người lớn, nhưng niêm
.9

mạc dạ dày tiết axit chlohydrit và enzym ít hơn,
sẽ tăng dần theo tuổi; sức sông và lượng tiết dịch
vị tăng dần. Dung lượng dạ dày trẻ sơ sinh vào
khoảng 30-60 ml, trẻ 3 tháng tuổi là 100 ml. Thời
gian xả hết phụ thuộc vào loại thức ăn, thường cần
3-4 giờ. Cho nên các bậc cha mẹ cần chú ý khoảng
cách thời gian cho ăn, không nên quá gần nhau.
Sau khi cho trẻ bú, nên bồng đứng, nhẹ nhàng vỗ
phía dưới lưng trẻ để xả hết không khí trong dạ
dày, tránh bị trớ sữa.
4. Ruột: Ruột của trẻ em dài hơn người lớn. Độ dài
ruột của trẻ sơ sinh gâ"p 7-8 lần chiều dài cơ thể,
người trưởng thành là 4-5 lần. Diện tích ông tiêu
hóa của trẻ tương đô3 lớn, thành ruột râ"t mỏng,
mạch máu nhỏ dưới niêm mạc nhiều, thẩm thâu
cao, nên tỉ lệ hấp thu cao. Nhưng do thành ruột
mỏng, hễ đường tiêu hóa nhiễm trùng thì chất
độc ưong ruột dễ thông qua thành ruột xâm nhập
vào máu, gây hiện tượng ngộ độc. Thành đại
tràng của trẻ mỏng, sự cố định giữa đại tràng
lên và đại tràng xuông với thành sau bụng yếu
cho nên dễ gây lồng ruột. Hệ thần kinh của trẻ
chưa hoàn thiện do vậy đường ruột rất dễ bị ảnh
hưởng từ bên ngoài, dẫn đến tiêu hóa không tô't
hoặc tiêu chảy.
10.

@ Dạ dày ở vị trí nào trong ctf thể?
Dạ dày là bộ phận lớn nhất của ông tiêu hóa. Dung
lượng dạ dày người trưởng thành khoảng 1500 ml, ở trẻ
em nhỏ hơn. Đầu trên của dạ dày nôì với thực quản, đầu
dưới thông với tá tràng. Hình dáng, vị trí, kích thước dạ
dày có thể thay đổi theo thức ăn đưa vào, cũng có thể có
sự khác nhau tùy tuổi tác, giới tính, vóc dáng mỗi người.
Hình dáng dạ dày giông như chiếc lưỡi câu.
Sau khi ăn, phần lớn (3/4) dạ dày nằm bên sườn trái,
phần nhỏ (1/4) ở bụng trên. Khi đầy thức ăn, dạ dày có
thể sa xuông dưới rô'n, khi đói, sẽ co lại thành hình ông.
Thành trước dạ dày tiếp xúc với thành trước bụng và
thành trái gan. Bộ phận tiếp xúc với thành trước bụng ở
giữa thành trái gan với vòng cung sườn trái. Mặt sau dạ
dày tiếp xúc với lách, thận ưái, tuyến thượng thận trái
và đại tràng ngang.
Khi người đứng, vị trí bờ dưới dạ dày thay đổi lớn,
có khi ở gần rô"n, có khi ở bụng dưới.

@ K ế t câu của dạ dày ra sao?
Dạ dày giống như chiếc túi đàn hồi, hình chữ J, là
nơi phình to nhất của hệ tiêu hoá, có hai lỗ, lỗ vào là
tâm môn, lỗ ra là môn vị. Chỗ nối nhau giữa thành trước
và thành sau có dạng uốn cong, bờ trên tương đôi ngắn,
.11

gọi là bờ cong nhỏ, chỗ lõm ở phía trên bên phải. Điểm
thấp nhất của chỗ lõm gọi là vết cắt góc. Bờ dưới dài,
gọi là bờ cong lớn, chỗ lồi ở phía dưới trái. Lâm sàng
chia dạ dày thành 4 phần:
1. Phần cuô"ng: chỉ đoạn ngắn sát tâm môn.
2. Đáy dạ dày: nằm phía trái tâm môn, là phần lùm
lên trên mặt phẳng tâm môn, khi người đứng, một
ít chất khí trong dạ dày sẽ tập trung ở chỗ này.
3. Thân dạ dày: là phần lớn nhất, nằm giữa dạ dày,
lấy đường thăng bằng giữa tâm môn dạ dày với
đáy dạ dày làm giới hạn.
4. Phần môn vị: là phần từ phía dưới mặt phẳng kể từ
vết cắt góc đến môn vị.
Dạ dày có 4 lớp: màng bao bọc bên ngoài, lớp cơ,
lớp dưới niêm mạc và màng nhầy (niêm mạc).
Khi dạ dày rỗng thì bề mặt khoang dạ dày màu đỏ,
có nhiều đường gấp không đều nhau. Đường gấp do
niêm mạc và lớp cơ trơn dưới niêm mạc tạo thành, ở
bờ cong nhỏ có 4-5 đường gấp chạy theo chiều dọc,
tương đôi cô' định, thức ăn di chuyển đến tá tràng theo
các rãnh dọc giữa các đường gấp này. Khi dạ dày chứa
đầy thức ăn thì các đường gấp biến mất. Lớp cơ dày
do nhiều lớp cơ dọc và cơ vòng chéo trong, vòng giữa
và dọc ngoài tạo thành. Cơ dày ba lớp có lợi cho việc
12.

tăng cường tiêu hóa cơ năng đôi với thức ăn, còn có tác
dụng duy trì độ căng của dạ dày. Màng nhầy nằm ngoài
cùng, bề mặt trơn bóng, giúp giảm ma sát của dạ dày
khi co bóp.

@

Dạ dày có chức năng sinh lý nào?

Dạ dày là chiếc túi lớn trong hệ tiêu hóa. Nó có
thể co bóp linh hoạt. Ăn vào, dạ dày nở to. Dung lượng
bình quân của dạ dày người trưởng thành khoảng 1,5 lít.
Thành dạ dày do nhiều lớp cơ lớp, cơ vòng tạo thành.
Bên trong có tế bào tuyến thể đặc biệt, có thể tiết dịch
vị, có mạch máu, thần kinh. Đầu dưới dạ dày có cơ thắt
môn vị, có thể thông với hành tá tràng.
Dạ dày là cơ quan dung nạp và chứa thức ăn, chức
năng chủ yếu là tiêu hóa sơ bộ thức ăn, tác dụng tiêu
hóa này khỏi nguồn từ miệng, cuôì cùng hoàn thành
trong ruột non.
Màu sắc, mùi vị và thức ăn ăn vào có thể kích thích
dạ dày tiết dịch vị. Niêm mạc dạ dày tiết dịch vị chứa
enzym và axit chlohydric (có thể diệt vi khuẩn và tạo
môi trường thích hỢp nhất để enzym dạ dày phát huy
tác dụng) và factor (là chất cần thiết giúp ruột non hấp
thu viamin Bị^)- Ngoài ra, dạ dày còn tiết niêm dịch và
hydrocarbonate, hình thành màn che phòng ngừa chính
dạ dày bị dịch vị tiêu hóa.
.13

Cơ thành dạ dày cứ khoảng 20 giây co bóp (nhu
động) đều đặn một lần, trộn đều thức ăn với dịch vị.
Vận động cơ năng của dạ dày phôi hỢp với tác dụng
tiêu hóa, chuyển hóa thức ăn dạng rắn thành hồ nhão.
Thời gian cho quá trình này lâu hay mau là do tính chât
của thức ăn quyết định. Nói chung, thức ăn dạng thịt
càng nhiều thì thời gian thải hết của dạ dày càng lâu.
Sự co bóp của dạ dày và giản nỡ của cơ thắt môn vị đưa
thức ăn đã tiêu hóa sơ bộ xuô"ng hành tá tràng theo thời
gian nhất định.

@ Q u á trình tiêu hóa thức ăn diễn ra như thế nào?
Quá trình tiêu hóa bắt đầu từ khoang miệng. Răng
nhai nhỏ thức ăn, tuyến nước bọt tiết nước bọt làm mềm
thức ăn. Men bột lọc trong nước bọt có thể phân giải
hydratcarbon. Đầu lưỡi nhiều dây thần kinh vị giác có
nhiệm vụ không chế thức ăn trong miệng, biến nó thành
khôi nhỏ để nuô"t.
Từ miệng, thức ăn đi qua họng để xuông thực quản.
Thực quản không có tác dụng phân giải và hấp thu,
tác dụng duy nhất của nó là nhờ làn sóng nhu động
chuyển thức ăn xuô"ng dạ dày. Thức ăn đưỢc nhào đều
với axit chlohydrit và enzym do niêm mạc dạ dày tiết
ra, giúp phân giải protein. Dạ dày đóng vai trò tiêu hóa
cơ năng thông qua nhu động nhào trộn thức ăn. Khi thức
ăn chuyển hóa thành dạng hồ nhão trong dạ dày, sẽ
đưỢc đưa xuông tá tràng qua môn vị.
14.

Dịch tiêu hóa do tuyến tụy tiết ra chảy vào ruột non,
dịch tiêu hóa này chứa nhiều enzym tiêu hóa, tiếp tục
thúc đẩy phân giải hydratcarbon, mỡ và protein.
Trong ruột non, thức ăn từ chất phân tử lớn phức tạp
đưỢc phân giải, tiêu hóa thành châ"t phân tử nhỏ dễ hấp
thu. Niêm mạc ruột non hút chất dinh dưỡng đưa vào
máu và hệ bạch huyết.
Bã thức ăn cuô"i cùng đưỢc đưa xuông đại tràng,
niêm mạc đại tràng hút phần lớn thành phần nước trong
bã, biến bã chưa tiêu hóa và thượng bì niêm mạc ông
tiêu hóa bong tróc thành phân đưỢc bài tiết ra ngoài qua
trực tràng và hậu môn.

@ T ạ i sao nói dạ dày là “côi xay” mềm?
Trẻ chưa thể có thói quen ăn chậm nhai kĩ mà
thường nuô"t vội nuô"t vàng, có lúc không kịp nhai. Ản
như thế sẽ làm tăng gánh nặng cho dạ dày. Nhưng dù
thế nào thì khi thức ăn đưa vào khoảng 5 phút, dạ dày
bắt đầu công việc “xay”, thường phải mất 2-4 giờ mới
hoàn thành việc tiêu hóa thức ăn trong dạ dày.
Thức ăn tuy đã đưỢc răng nhai cắt, nhưng xuông đến
dạ dày vẫn là thức ăn dạng cục rắn. Các thức ăn dạng
cục này qua tiêu hóa của dạ dày biến thành dạng bột
cháo lỏng. Dạ dày đã xay thức ăn bằng nhu động. Sau
khi thức ăn đưa vào, cơ trơn dày của dạ dày bắt đầu co
bóp đều đặn. Sóng nhu động từ giữa dạ dày đánh về
.15

phía môn vị, sóng đợt này nôi tiếp đợt khác. Khi gần đến
môn vị, nhu động tăng rõ rệt, cơ dạ dày co bóp mạnh,
khoang dạ dày nhỏ, hẹp, áp lực càng mạnh. Vì thế người
ta nói dạ dày là cái “cối xay mềm” quả không sai.

^

Ba nhóm dinh dưỡng chính thay đổi thế nào trước
khi được ruột non hâ'p thu?

Ba nhóm dinh dưỡng là đường, protein và chất béo.
Quá trình phân giải, tiêu hóa của chúng trước khi đưỢc
ruột non hấp thu có thể diễn đạt đơn giản như sau:
1. Tiêu hóa đường: một phần chất bột chịu tác dụng
của nước bọt trong khoang miệng và dạ dày phân
giải thành đường mạch nha. Đường mạch nha này
cùng với đường kép khác trong thức ăn dưới tác
dụng của men đường kép tương ứng, phân giải
thành đường đơn dễ hấp thu.
2. Tiêu hóa protein: dưới tác dụng của enzym dạ
dày, một bộ phận protein đưỢc phân giải tiếp
thành peptone và đapepit, protein còn lại cùng với
peptone đã phân giải đưỢc enzym tụy và enzym
ruột phân giải thành đapepit. Sau cùng dưới tác
dụng của men pepit tụy và men pepit ruột, phân
giải đapepit thành axit amin dễ hấp thu.
3. Tiêu hóa chất béo: trong dịch vị chỉ chứa lượng
nhỏ lipase hoạt tính thấp, cho nên tác dụng tiêu
hóa châ"t béo không lớn. Phân giải mỡ chủ yếu ở
16.

ruột non, trước tiên muôi mật nhũ hóa chất béo
thành hạt li ti, dưới tác dụng của men chất béo tụy
và men chất béo ruột, phân giải thành axit béo và
glyxerin có thể hấp thu.

@ K ế t câ'u của ruột non như thế nào?
Ruột non bắt dầu từ môn vị dạ dày, đầu cuôì nối với
hồi tràng, dài khoảng 5-7 mét, gấp 3 lần chiều dài cơ thể,
là cơ quan dài nhất của cơ thể người. Ruột non gồm 3
phần: tá tràng (doạn cong, ngắn, cô"định thành sau bụng),
hỗng tràng và hồi tràng (hai đoạn cuốn vòng tương đôi
lớn và có thể di động), chúng đều là bộ phận tiêu hóa, hâ"p
thu thức ăn, ống mật và ông tụy đều thông ở tá tràng.
Tá tràng bắt dầu ở môn vị, là đoạn đầu to nhâ"t, ngắn
nhâ"t của ruột non, dài khoảng 25cm, chia ra phần hình
cầu, phần xuống, phần bằng và phần lên. Tá tràng có
hình chữ c ôm lây phần đầu tuyến tụy, cô" định thành
sau bụng. Phía trước tá tràng là đại tràng ngang, phía
trên bên phải là gan và túi mật.
Hỗng tràng và hồi tràng chiếm phần lớn chiều dài
của ruột non, khoảng 5-7 m, bắt đầu từ chỗ cong tá tràng
hỗng tràng, kết thúc â chỗ giáp VỚI hồi tràng manh
tràng. Hỗng tràng và hồi tràng có thể tự do hoạt động
trong khoang bụng, 2/5 trước trên là hỗng tràng, chủ
yếu phân bố trên, giữa trái và ở bụng giữa, 3/5 sau là
hồi tràng, chủ yếu phân bô"ở bụng dưới, bụng dưới phải
và khung chậu. Đầu cuô"i hồi tràng nối vơi đại tràng.
.17

Thành ruột đưỢc cấu tạo bởi cơ vòng và cơ dọc,
trong đưỢc bao bọc bởi niêm mạc, ngoài có màng nhầy.
Niêm mạc ruột non do nhiều lông nhung tạo thành, tăng
đáng kể diện tích bề mặt ruột, giúp hấp thu chất dinh
dưỡng đưa vào máu.

@ Châ't dính dưỡng trong thức ăn được ruột non hâ'p
thu như thế nào?
Chất dinh dưỡng trong thức ăn chủ yếu do ruột non
hấp thu.
Mặt trong ruột non là lớp niêm mạc gồm hàng vạn
lông nhung dày đặc dạng ngón tay, làm tăng diện tích
niêm mạc ruột non lên 15 lần, khiến ruột non có diện
tích hấp thu cực lớn, cũng có nghĩa ruột non đưỢc tiếp
xúc đầv đủ với chất dinh dưỡng, kịp thời hâp thu những
châ"t hữu ích như đường gluco, axit amin, axit béo, nước,
muôi vô cơ và nhiều loại vi tamin.
ở ruột non, trypsin ữong dịch tụy có thể phân giải
protein của thịt, cá, ưứng, v.v... thành axit amin sau đó đưỢc
mạch máu nhỏ thành ruột hấp thu đưa vào tuần hoàn máu.
Trong ruột non, nước mật có thể tổng hỢp chất béo
và nước trong thức ăn thành dung dịch dạng sữa, dưới
tác dụng tiêu hóa của men chất béo tụy, biến thành axit
béo đưỢc cơ thể hấp thu.
Trong ruột non, nước, muối vô cơ và vitamin hòa tan
đưỢc trực tiếp hấp thu đưa vào máu mà không qua tiêu hóa.
18.

^
^

Nhiểu loại vi khuẩn ỉổn ỉại trong đại tràng có tác
dụng gì?

Do dịch ruột trong đại tràng ở dạng trung tính hoặc
kiềm yếu, nhiệt độ thích hỢp, lại có nhiều chất (bã thức
ăn) có thể lợi dụng, cho nên các loại vi khuẩn từ miệng
đưa vào (từ thức ăn và không khí) râ"t dễ sinh sôi phát
triển trong đại tràng. Vi khuẩn sông và chết có trong
phân người lên đến trên 50 loại, chiếm 20%-30% trọng
lượng phân, trong đó nhiều nhất là trực khuẩn đại tràng.
Người ta thường nhầm tưởng mọi vi khuẩn đều gây
bệnh. Nhưng vi khuẩn trong đại tràng cũng có tác dụng
nhất định, ví dụ, men trong vi khuẩn có thể phân giải xơ
thực vật, đường và chất béo của thức ăn trong đại tràng
thành axit lactic, axit axêtic, mêtan, khí cacbonic, axit
béo, gluxerin,v.v... Thông thường, các châ"t này đều có
tác dụng nhuận tràng thông qua kích thích đại tràng.
Ngoài ra trực khuẩn đại tràng còn có thể tổng hỢp một
sô" châ"t đơn giản trong đại tràng thành châ"t tổng hỢp
vitamin B và vitamin K yếu, cần phải bổ sung kịp thời.

@ Đ ạ i tràng có chức năng chủ yếu gì?
Đại ưàng là đoạn cuôì của ông tiêu hóa, bắt đầu từ
cuô"i hồi tràng và kết thúc ở trên hậu môn. Đại tràng có
thể chia thành 6 phần: manh tràng, đại tràng lên, đại
tràng ngang, đại tràng xuô"ng, đại tràng chữ s và trực
tràng. Niêm mạc đại tràng không có lông nhung. Chiều
dài đại tràng của người trưởng thành khoảng 1,5 mét.
.19

Việc tiêu hóa thức ăn và hấp thu chất dinh dưỡng
hầu như đã hoàn thành cơ bản trong ruột non, bã còn lại
qua nhánh hồi - manh tràng đưa vào đại tràng. Chức
năng chủ yếu của đại tràng là tiết dịch đại tràng, tổng
hỢp vitamin, hấp thu nước và muôi, tạm thời chứa bã
thức ăn, hình thành phân để bài tiết ra ngoài.
1. Tiết dịch đại tràng: niêm dịch đại tràng tiết lượng
nhỏ chất dịch kiềm tính, dùng để bảo vệ niêm mạc
ruột và làm mềm phân.
2. Tổng hỢp protein: trực khuẩn đại tràng có thể lợi
dụng một sô" châ"t đơn giản trong ruột để tổng hỢp
vitamin B và vitamin K cần thiết cho cơ thể.
3. Chức năng hâp thu và chức năng tạo ra phân: phần
trên đại tràng có tác dụng hâ"p thu nước, muôi và
lưỢiig nhỏ châ"t dinh dưỡng. Bã thức ăn, vi khuẩn,
châ"t bài tiết của ruột và tế bào thưỢng bì bong tróc
của ruột hình thành phân trong đại tràng. Nếu sự
vận động của đại tràng giảm, phân tích lại trong
ruột lâu, hâ"p thu nước tương đôi nhiều thì phân sẽ
khô, cứng, dẫn đến táo bón. Nếu nhu dộng của
ruột non, đại tràng tăng lên, hâ"p thu nước ít, phân
chứa nhiều nước sẽ dẫn đến tiêu chảy.
4. Chức năng bài tiết: đường tiêu hóa cũng là một
nơi bài tiết châ"t thải của cơ thể và các loại thuôc.
Như thông qua nước mật, gan bài tiết sắc tô" gan.
20.

máu qua thành ruột thải vào khoang ruột các kim
loại nặng như canxi, magie, thủy ngân v.v... sau
đó thải theo phân ra ngoầi.

@ N u ô i con bằng sữa mẹ có ưu điểm gì?
Sữa mẹ là thức ăn tôt nhất của trẻ.
1. Sữa mẹ có giá trị dinh dưỡng và tỉ lệ tiêu hóa hấp
thu cao. Sữa mẹ là thức ăn thiên nhiên lý tưởng nhất
của trẻ. Vì rằng:
- Casein trong sữa mẹ thấp, ít vón cục, dễ tiêu.
- Axit béo không bão hòa nhiều, ít axit béo cứng,
giá trị dinh dưỡng tương đối cao.
- Trong sữa mẹ có men phân giải mỡ, bổ sung sự
thiếu hụt men chất béo tụy ở trẻ, giúp ích cho việc
tiêu hóa hấp thu châ"t béo.
- Lưựng dường lacto cao, có lợi cho vi khuẩn trong
axit lactic phát triển, hạn chế đưỢc sự sinh sôi trực
khuẩn đại tràng, giảm tỉ lệ mắc bệnh viêm ruột.
2. Sữa mẹ có tác dụng tăng cường sức miễn dịch
của trẻ sơ sinh. Sữa mẹ chứa nhiều globulin (IgA, TgG,
IgM), là thành phần miễn dịch quan trọng của cơ thể,
tăng cường khả năng chống lại bệnh truyền nhiễm
đường ruột và dường hô hâp của tiẻ, khiến tỉ lệ mắc
bệnh giảm rõ rệt.
.21

3. Tỉ lệ canxi, photpho trong sữa :nẹ thích hỢp (2:1)
nên bệnh còi xương ở trẻ đưỢc nuôi bằng sữa mẹ
giảm rõ rệt. Tỉ lệ hấp thu sắt trong sữa mẹ cao nên
trẻ đưỢc nuôi dưỡng bằng sữa mẹ ít bị thiếu máu.
4. Nuôi con bằng sữa mẹ vừa đơn giảp vừa kinh tế.
Đường lacto trong sữa mẹ giúp tổng hỢp glycoside
và glycosidoprotêin, thúc đẩy não trẻ phát triển.
5. Nuôi con bằng sữa mẹ ưánh đưỢc dị ứng ở trẻ.
Protein trong sữa bò, sữa dê đôì với ưẻ là protein lạ,
dễ gây dị ứng, nên thường thấy trẻ nuôi dưỡng bằng
sữa bò nổi “mụn sữa”, chính là do dị ứng sữa.
6. Sữa mẹ vô trùng, không gây nhiễm trùng nếu như
người mẹ biết giữ gìn vệ sinh núm vú, nhiệt độ
sữa lại phù hỢp nên rất ít gây ra bệnh đường ruột.
Chính do sữa mẹ có nhiều ưu điểm kể trên mà các
chuyên gia dinh dưỡng đều khuyến cáo các bà mẹ nên
nuôi con bằng sữa mẹ.

22

.

PhấnJ
TÌM HIỂU VỀ BỆNH ĐƯỜNG RUỘT

@ T ạ i sao bụng kêu?
Khi đói, bụng sẽ phát ra tiếng kêu “bùng bục”. Khi
vừa uống nước xong mà chạy bộ thì bụng sẽ phát ra
tiếng kêu “óc ách”. Cha mẹ thường lo lắng khi nghe
bụng của con có tiếng kêu. Rô"t cuộc, tiếng kêu ở bụng
là do đâu? Chính là do nhu động đường ruột phát ra.
Tiếng kêu này có thể bình thường, cũng có thể là tín
hiệu bệnh, cần căn cứ vào tình hình cụ thể để phân tích,
phán đoán.
Khi dạ dày nhu động, bề ngoài giông như làn sóng
cuộn lên phía trước. Thức ăn vào dạ dày chưa bao lâu
thì dạ dày bắt đầu nhu động, mỗi phút khoảng 3 lần.
Bình thường, sẽ không nhìn thấy sóng nhu động cũng
.2 3

không nghe tiếng nhu động của dạ dày, nhưng nếu trẻ
gầy gò, thành bụng mỏng thì cổ thể thấy. Khi thức ăn
chứa trong dạ dày dưỢc đẩy hết xuông ruột, cơ trơn dạ
dày bắt đầu co bóp sẽ phát ra tiếng bùm bụp, ra hiệu
bụng đói rồi, cần phải ăn. Khi ucmg nước hoặc ăn thức
ăn lỏng hơi nhiều, dạ dày đầy nước, nếu đi lại nhanh thì
sẽ nghe tiếng “óc ách” trong bụng.
Khi nhu động ruột, nước và khí cùng dao dộng sẽ
phát ra tiếng không khí trào qua nước gián đoạn, gọi
là bụng réo, người bình thường thì khoảng 15 giây xuâ"t
hiện một lần, ghé sát tai vào thành bụng hoặc dùng
ông nghe dể ngoài bụng có thể nghe đưỢc. Đây là hiện
tưỢng bình thường.
Một sô"trường hỢp, bụng “kêu” là tín hiệu bệnh tật.
Tiếng óc ách trong dạ dày chứng tỏ việc bài xuâ"t của
dạ dày gặp trở ngại, thức ăn ứ trệ, thường gặp ở các
trẻ phình dạ dày câ"p tính, hẹp môn vị, hoặc chức năng
vận động của dạ dày yếu. Khi nhu dộng ruột tăng, bụng
réo mỗi phút trên 10 lần, gọi là cường ruột, thường gặp
ở các trường hỢp viêm ruột câ"p tính, bệnh lỵ, tiêu hóa
kém, tắc ruột do giun hoặc dính ruột do phẫu thuật.

@ T ạ i sao trẻ bị bệnh béo phì?
Nếu trọng lượng của trẻ vượt quá 20% trọng lượng
bình qùân của các trẻ cùng giới, cùng tuổi thì là bị béo
24

.

phì, vượt 20-30% là béo phì độ nhẹ, vượt 30-50% là
béo phì độ vừa, vượt trên 50% là béo phì nặng. Ví dụ,
trọng lượng cơ thể bình quân của bé trai mội tuổi là 10
kg, nếu là 12,1 kg đã là béo phì. Nguyên nhân dẫn đến
chứng béo phì ở trẻ em có liên quan các nhân tô" sau:
1. Dinh dương quá dư thừa: hiện nay hầu hết các gia
đình đều ít con, điều kiện kinh tế lại tô"t hơn trước
nhiều, đa sô" các bậc cha mẹ sỢ con thiếu dinh
dương nên ra sức cho con ăn hết thứ này, thứ nọ,
đắt mây cũng mua bằng đưỢc, khiến năng lượng
trong cơ thể trẻ quá dư thừa, chuyển hóa thành
mơ gây béo phì. Hoặc cách thức cho trẻ ăn uô"ng
không phù hỢp, hễ trẻ quây khóc liền cho bú, lâu
dần thành quen, ăn quá nhiều dẫn đến béo phì;
hoặc cho trẻ ăn thức ăn rắn, nhiệt lượng cao quá
sớm, khiến trọng lượng cơ thể tăng quá nhanh dẫn
đến béo phì.
2. Hoạt động quá ít: trẻ không thích hoạt động sẽ dẫn
đến béo phì. Khi đã quá mập, đi lại khó khăn càng
không muôn hoạt động, khiến trọng lượng cơ thể
càng tăng mạnh, tạo ra tuần hoàn xấu: không thích
hoạt động —> dẫn đến béo phì —> càng không
thích hoạt động.
3. Yếu tô" di truvền: bệnh béo phì có khuynh hương
di truyền gia tộc nhâ"t định. Bô" mẹ béo phì thì
.25

70% con cái có khả năng béo phi, bô" hoặc mẹ
béo phì thì 40% con cái có khả năng mắc chứng
béo phì. Trẻ sinh đôi một trứng thì tỉ lệ mắc bệnh
này càng cao.

Cảm giác đói là do đâu?
Thùy não dưới của con người có đầu môi thần kinh
liên quan tới cảm giác đói, no, tức đầu mô"i thần kinh
ăn và đầu môi thần kinh no. Hoạt động của các đầu
môì thần kinh này chịu ảnh hưởng bởi hiệu sô" nồng độ
đường huyết với nồng độ đường gluco máu động mạch,
tĩnh mạch. Trong tình hình bình thường, sau khi ăn 3-4
giờ, thức ăn trong dạ dày cơ bản tiêu hóa hết, nếu ăn
thức ăn lỏng thì chỉ sau 2 giờ, trong dạ dày đã không còn
gì. Qua tiêu hóa hâ"p thu, thức ăn tạo nhiệt năng cho cơ
thể. Lúc này đường huyết giảm, tăng tiết tuyến thể dạ
dày và tá tràng, nhu động dạ dày cũng tăng, qua phản
xạ thần kinh, truyền đến thùy não dưới, kích thích đến
mô"i thần kinh ăn, sinh ra cảm giác thèm ăn và đói.
Khi thùy não dưới có bệnh hoặc châ"n thương, đầu
mô"i thần kinh ăn hưng phân dị thường, người bệnh luôn
cảm thây đói, thèm ăn, và liên tục ăn, dẫn đến chứng
béo phì.

26

.

^ T i ê u chảy đơn thuần là gì?
Khi tiêu hóa kém sẽ bị tiêu chảy đơn thuần. Nguyên
nhân do nhiễm trùng đường ruột, yếu tô" dị ứng (như dị
ứng với sữa bò hoặc món thức ăn nào đó), cơ địa đặc
biệt (như bệnh còi xương, suy dinh dưỡng, phát ban)
hoặc ảnh hưỏng khí hậu (nóng, lạnh). Suy dinh dưỡng
là một trong các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tiêu
hóa kém, thường gặp ở trẻ không đưỢc bú sữa mẹ. Ăn
không có giờ giâ"c, lúc ăn quá nhiều, lúc quá ít, cho ăn
nhiều tinh bột quá sớm hoặc thức ăn nhiều mỡ, hoặc
thay đổi món ăn đột ngột, v.v... đều có thể dẫn đến tiêu
chảy. Nhiễm trùng đường ruột như nhiễm bệnh đường
hô hâ"p, viêm phổi, viêm tai giữa và các bệnh truyền
nhiễm câ"p tính khác đều gây rô"i loạn chức năng tiêu
hóa, dẫn đến tiêu chảy. Do thức ăn không đưỢc tiêu
hóa và hâ"p thu hết, tích trệ trong đường ruột, hơn nữa,
độ axit giảm, có lợi cho vi khuẩn ở phía dưới đường tiêu
hóa di chuyển lên trên và sinh sôi, phân giải thức ăn,
sinh ra quá trình lên men và thôi rữa, các châ"t chua như
axit lactic, axit etylenic sinh ra khiến áp lực thẩm thâu
trong khoang ruột tăng lên, cộng với các độc tô" thô"i rữa
sau khi phân giải thức ăn kích thích thành ruột, khiến
nhu động ruột tăng, dẫn đến tiêu chảy; nếu nặng có thể
làm mâ"t nước, rô"i loạn điện giải, ngộ độc axit với triệu
chứng mức độ khác nhau.
.27

^ T ạ i sao trẻ dễ bị suy dinh dưỡng?
Suy đinh dưỡng còn gọi dinh dưỡng protein - năng
lượng kém, là bệnh trục trặc dinh dưỡng mạn tính, cờ thể
gầy gò, trọng lượng giảm, hoặc phù nề, chậm lớn, sức đề
kháng toàn thân giảm do thiếu protein, nhiệt lượng gây
nên, thường gặp nhiều ở trẻ dưới 3 tuổi. Do trẻ nhỏ phát
triển nhanh, nhu cầu chất dinh dưỡng tương đối nhiều,
nhưng chức năng tiêu hóa hâ"p thu lại chưa thật hoàn
thiện, nên dễ bị suy dinh dưỡng. Nguyên nhân là do;
1. Khiếm khuyết bẩm sinh; trẻ đẻ non, sinh đôi, sinh
ba đòi hỏi nhiều chất dinh dưỡng, dẫn dến thiếu
hụt dinh dương và năng lượng.
2. Ảnh hưởng bệnh tật: là nguyên nhân quan trọng,
thường thấy nhiều ở trẻ bị bệnh đường tiêu hỏa
mạn tính như tiêu chảy mạn tính, nhiễm trùng
đường hô hấp nhiều lần, bệnh giun sán, v.v... dều
gây rôì loạn chức năng tiêu hoá hấp thu hoặc tiêu
hao năng lượng quá nhiều. Dị tật bẩm sinh như hở
môi, hỏ hàm ếch, hẹp phì đại môn vị đều khiến
hấp thu dinh dương không đủ.
3. Nuôi dương không đúng: trẻ nuôi bằng sữa mẹ có
thể do sữa mẹ khổng đủ, nhưng lại chưa cho ăn
dặm đúng lúc, đúng mức, hoặc đột ngột cai sữa,
cho ăn thức ăn ngoài không phù hỢp, như chỉ cho
ăn bột hoặc cháo gạo, hay sữa bò pha quá nhiều
28

.

nước, sô lần cho ăn quá ít, khiến trẻ luôn ở trạng
thái đỏi. Trẻ lớn hơn thì do thói quen ăn uô"ng
không tô"t hoặc do ăn kiêng, ăn khảnh nên bị suy
dinh dưỡng.

@ K t ii nào ỉhì gọi là trẻ biếng ăn?
Trẻ biếng ăn là trẻ không thèm ăn, ăn không ngon,
ăn ít. Biếng ăn chỉ là triệu chứng, cũng là lời phàn nàn
dầu tiên của bô" mẹ khi đưa trỏ đi khám bệnh. Hệ thần
kinh trung ương của con người chịu ảnh hưởng các loại
kích thích từ môi trường trong và ngoài cơ thể, gây mâ"t
thăng bằng chức năng tiêu hóa, sinh ra biếng ăn. Biếng
ăn đột ngột thường là một triệu chứng của bệnh ưẻ em;
biếng ăn lâu dài chủ yếu liên quan tới bệnh mạn tính và
thói quen vộ sinh ăn uô"ng không tốt. Bệnh mạn tính ảnh
hưởng tới chức năng dường tiêu hóa, làm giảm lực căng
cơ trơn ruột và dạ dày, làm giảm tiết dịch tiêu hóa, giảm
sức sông của men, dẫn đến biêng ăn. Biếng ăn lâu dài có
thể dẫn đến suy dinh dưỡng, ảnh hưỏng đến sự phát triển
của trẻ, nên cần đưỢc sự coi trọng của các bậc cha mẹ.

@ H ộ i chứng kém hâ'p thu của ruột là gì?
Hội chứng kém hâ"p thu của ruột là một sô triệu
chứng lâm sàng trục trặc tiêu hóa, hâ"p thu của ruột non
dôi với châ"t dinh dưỡng do nhiều nguyên nhân gây ra.
.29

Bệnh có thể xuất hiện bất kỳ thời điểm nào hoặc
xảy ra ngay sau khi sinh do thiếu men tiêu hóa hoặc dị
tật đường ruột. Bản chất là do ruột non không thể hấp
thu chất dinh dưỡng do bất kỳ lí do gì.
Biểu hiện của hội chứng kém hấp thu là:
- Trong phân còn nhiều thức ăn chưa tiêu hóa hay
còn gọi là phân sống.
- Sô"t nhẹ, đau bụng nhẹ, có thể nổi hạch dễ nhầm
với các bệnh nhiễm trùng.
- Khó đại tiện, ợ hơi, sình bụng.
- Có hiện tưỢng biếng ăn, mệt mỏi, sụt cân nhanh.
- Có biểu hiện thiếu máu, rối loạn nước và điện giải
như đánh trống ngực, hồi hộp, xanh xao, suy nhưỢc.
- Lâu ngày có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, biểu
hiện co giật do thiếu canxi, giảm thị lực do thiếu
vitamin A, chảy máu răng do thiếu vitamin K, có
thể có các biểu hiện thần kinh như yếu hoặc liệt
chân tay.
Nguyên nhân gây ra hội chứng kém hấp thu của
ruột có thể là:
- Thiếu men tiêu hóa do tổn thương các tạng tiết
men tiêu hóa như gan, tụy, mật.
- Viêm nhiễm do vi trùng, ký sinh trùng đường một.
30.

- Lao đường ruột.
- DỊ tật ruột non.
- Tác dụng phụ của thuôc nhất là thuôc kháng sinh.
- Các bệnh tật khác như cường giáp làm tăng nhu động
ruột, nên không đủ thời gian tiêu hóa thức ăn.
Nguyên tắc điều trị hội chứng kém hấp thu của ruột
là phải cung cấp cho trẻ đầy đủ vitamin, bổ sung đủ
nước, điều trị dứt điểm các bệnh đường ruột, ít ăn các
thực phẩm nhiều mỡ và hydratcarbon, nên ăn thức ăn
dễ tiêu hóa.

@ T ạ í sao có hiện tượng ợ chua?
Ợ chua là hiện tưỢng các chất mang tính axit chứa
trong dạ dày trào ngưỢc lên khoang miệng. Bình thường,
áp lực đoạn dưới thực quản và cd thắt dạ dày cao hơn dạ
dày. Khi ăn, tâm môn mở ra cho thức ăn xuông rồi đóng
lại ngay. Nhu động dạ dày bắt đầu từ đáy dạ dày theo
hướng môn vị, nhằm phòng các thức ăn có trong dạ dày
trào ngưỢc thực quản.
Khi dạ dày hoặc thực quản có bệnh như viêm, loét,
niêm mạc dạ dày thiếu máu hoặc thiếu ôxy, trục trặc
chức năng môn vị, v.v... đều phá hoại hoạt động bình
thường của dạ dày, thực quản, khiến việc tiết axit dạ
dày tăng lên, tâm môn lỏng lẻo, dạ dày nhu động ngưỢc
.31

nhiều hơn, khiến các chất chua trong dạ dày trào lên
khoang miệng. Người bệnh loét hành tá tràng thì vị
toan tiết ra nhiều càng dễ cổ hiện tưỢng ợ chua. Cũng
cần chỉ ra rằng, kh...