THực opu

'HÒNG CHVÃ TRI
TÚ sách
Y HỌC VÀ CHĂM SÓC
SỨC KHOẺ GIA ĐÌNH

NHÀ XUẤT BẢN THANH NIÊN

BỆNH THẬN
&

THựC ĐƠN
PHÒNG CHỮA TRI

NGUYỄN v ă n b a (biên soạn)

BỆNH THẬN
&
T H ự C ĐỚN
PHÒNG CH Ữ A T R I

NHÀ XUẤT BẢN THANH NIÊN

PHÂN 1

MỌT SÔ LOẠI BỆNH THẬN THƯỪNG GẶP

BỆN H SỎ I THẬN

Bệnh sỏi thận (sạn thận) biểu hiện bằng đi tiểu ra
máu và khuynh hướng dễ bị nhiễm trùng đường tiểu
cùng với đau phía sau lưng, ở một bên sườn trên
đường di chuyên của hòn sỏi. Bệnh thận có thể bị
tiểu ít (thiểu niệu) và suy thận cấp nếu như sỏi gây
tắc cả hai bên.
Chẩn đoán
Bệnh thận có thể phát hiện nhờ chụp X-quang.
Trong các loại sỏi thì sỏi canxi chiếm khoảng 80%
thành phần gồm canxi oxalate và phosphate. Bệnh
nhân thường bị chứng nước tiểu nhiều canxi có thể
là tự phát (không chịu tác động một bệnh khác)
cũng có thể là thứ phát do một bệnh nào đó.
canxi cũng có thể do canxi lắng đọng xung quanh
một nhân axit uric trên một bệnh nhân bị chứng tiểu
nhiều axit uric mà không tiểu nhiều canxi.
Các nguyên nhân tạo sỏi canxi khác nhau bao gồm:
- Chứng tiểu nhiều oxalate (nhất là những người
bị bệnh viêm đường ruột).
- Bệnh nhiễm toan tiểu quản thận đcfn ngoại vi.

sỏi

K
h

ắ
5
CD

z

'□
I

í

z
Q
I
ỉ=
<
>

z

<<•
I
h
I
ĩ.
<ÍD-

- Bệnh thận xốp vùng tuỷ.
Chííng tiểu nhiều calcium: Nếu híợng calcium nhập
vào cơ thê bình thường ở miíc 800-1000mg/ngcàv, mà
tiêu ra quá 4mg/kg cân nặng ngcàv thì coi tiểu nhiều
calcium. Nguyên nhân, có thê do rối loạn hấp thụ
calcium ở dạ dày - ruột, suy giảm khả năng hâ"p thụ
calcium ở tiểu quản thận, tiêu xvíơng quá mức trong
chứng cường cận giáp tiên phát.
Điều trị bảo tồn bằng cách hạn chế nhập calcium
\'ào cơ thể, sao cho ờ mức dưới 800mg ngày \'à hạn
chế nhập protein dưới Ig/kg cân nặng/ngcày,
thường xuyên uống nhiều nước. Hạn chế calcÌLim
quá mức có thể gây phản tác dụng do tăng bài tiết
oxalate qua nước tiểu và nguy cơ Icàm mất châd
khoáng ở xương. Tránh dùng quá nhiều muối (trên
lOg muối/ngày) và nên hạn chế dùng muối dưới
6g/ngày. Nếu việc điều tiết ăn uống như thế mà vẫn
không hiệu quả thì có thè dùng thêm thuốc lợi tiểu
loại Thiazide (ví dụ uống Hydrochlorothiazide:
25-50mg/ngày) nhằm làm cho thận tăng hấp thụ
calcium. Nếu dùng thuốc lợi tiểu thì bệnh nhân cần
được theo dõi cẩn thcận để đảm bảo là lượng
calcium bài tiết qua nước tiểu giảm mà không gâv
những biến loạn các chất trong máu.
- Chứng cường tuyến cận giáp trạng điều trị bằng
mô cắt tuyến cận giáp.
- Chứng tiểu nlìiều oxalate: Khi tiểu quá 0.7mg
oxalate/kg cân nặng/ngày thì gọi là tiểu nhiều
oxalate. Những bệnh nhân có rối loạn hấp thu d ruột
non do bệnh lý nội tại của ruột non thì sẽ hâp thu quá
nhiều oxalate do sau mô cắt đoạn ruột, hoặc do mô
nối thông hồi tràng - ruột non, thì sẽ hâ'p thu quá

nliiều oxalate gây nên chứng tiểu nhiều oxalate. Nên
sử dụng chế độ ăn hạn chế oxalate và dùng thêm
(uống) calcium và cholestyramine.
- Chứng tiểu ít citrate: citrate là chất ức chế của
calcium oxalate. Chứng tiểu ít citrate thường thây ở
bệnh nliân sỏi thận dạng sỏi calcium. Điều trị bằng
cách uống Citrate Kali 20 mEq 3 lần/ngày.
Sỏi acid uric thường do cơ thê sả,n sinh quá nhiều
acid uric (bình thường tiêu ra acid uric không quá
llm g /k g cân nặng/ngàv) do tiểu ít và do toan hóa
nước tiểu kéo dài. cần dùng thuốc đê cho pH của
cơ thể khoảng 6.5-7 (ví dụ uống Shohl 20ml 2-3 lần
ngày). Nếu vẫn không hiệu quả thì uống Allopurinol
300mg/ngàv. Tránh dùng Pribenecid và các thuốc
acid uric kliác.
Sỏi cvstine do rối loạn di truyền trong cơ chế vận
chuyên cystine và dibasic amino acid ở thận, sỏi này
tlutờng có ở klioảng độ tuổi 20 hoặc 30. Klii sỏi hiển vi
nước tiểu, các tmh thể cystine có lùnh lục lăng 6 cạnh.
Giới hạn hòa tan của cystine là 250mgl, mục tiêu điều
trị là giảm nồng độ đo cystine trong nước tiểu xuống
dưới mức dó. Cần phải tiểu hơn 31 ngày, và dùng các
thuốc giúp ôn dịnh pH của mfớc tiểu (thuốc Shohl
uống 30ml/4 lần/ngày). Nếu vẫn không có hiệu quả
thì cân nhắc dùng D-Penicillamine (uống Ị-2g/ngày)
hocặc Tiopronin nhiủig nên nhớ rằng các thuốc này có
tác dụng phụ (dộc thận, dị ứng, rối loạn máu).
Sỏi san hô (sỏi kiểu sừng hươu nai) xuất hiện khi
độ pH trong nước tiểu tăng cao, phản ánh khả năng
nhiễm trùng do các vi khuẩn có kliả năng phân tách
Urê. Cần lấy bỏ viên sỏi đã nhiễm khuẩn và dùng
kháng sinh.

a

z
>(U
ĩ

Điểu trị sỏi thận bằng các bài thuốc y học cổ truyền
Bài 1: Chuối hột
Có hai cách;
- Lá chuối hột đem sao vàng, hạ thổ, rồi sắc lên
uống hàng ngày thay nước trà.
- Hạt quả chuối hột lOOg + hạt bo bo lOOg + yếm
mùa lOOg, cả 3 thứ rang vàng, tán nhỏ thành bột,
ngày 2 lần, mỗi lần uống 12 muỗng cà phê.

ỊT
h
á
i

0

z

-□
I
ĩ

Bài 2: Trái dứa gai (thơm nước) hái ớt chm vàng,
bỏ phần gai trên khoét bỏ ruột nhét đường phèn
vào, đậy km. Nướng cả quả cho chm đều, rồi giã
nhỏ, vắt lấy nước uống, uống 3 lần trong ngày sau
bữa cơm.
Bài 3: Rau om 1 nắm + râu bắp 1 nắm, sắc với 2
bát nước, để lại 1 bát. Để nguội rồi uống ngày sắc 2
thang, uống liên tiếp trong 5 ngày. Có khi chỉ ăn 910 ngọn rau om với thức ăn trong bữa trưa, sau 5-7
ngày cũng có thể tiểu ra hòn sỏi nhỏ.

z
D
ũ

f
I
h
1
2

SẠ N TRONG THẬN

Theo thống kê, trung bình có 10% nam giới và 3%
nữ giới đều bị sạn thận ít nhất một lần trong đời.
Có bốn loại sạn thận tùy theo hóa châ't câu tạo
sạn. Mặc dù triệu chứng các loại sạn giống lứiau
nhiíng nguyên nhân cấu tạo cũng như sự điều trị
đều khác nhau. Thông thường nhất là sạn với
khoáng calcium oxalate hoặc phosphate với tỷ lệ

90% và thường thây ở nam giới vào tuổi trung niên.
Các loại khác là sạn uric acid, magnesium ammonium sulíate và cystine. Loại sau cùng chỉ có ở một số
người sinh ra mà đã có rối loạn về chuyển hóa căn
bản chất dinh dưỡng.
Khi nồng độ các chất này trong nước tiểu lên cao
thì chúng kết tmh thầnh sạn trong thận hoặc ở ống
dẫn nước tiểu. Nguyên nhân của sự kết tinh cũng
như làm sao ngăn ngừa sự kết tmh đều chưa được
làm sáng tỏ mặc dù đã có nhiều nghiên cứu khoa
học. Nhưng điều chắc chắn là sạn tái kết tinh nhiều
lần trong cuộc đời người bệnh.
Một số yếu tố có thể đưa tới sạn thận như thực
phẩm có ít calcium, nhiều phosphore; nhiều
potassium; nhiều chất đạm động vật; thiếu smh tố
A; nhiễm trùng hoặc trở ngại lưu thông đường tiểu
tiện; không uống nước đầy đủ; nằm bất động quá
lâu; cao calcium và di truyền.
Sạn âm thầm kết tinh. Sạn nhỏ có thể theo nước
tiểu ra ngoài. Khi sạn di chuyển là lúc người bệnh
thây đau gắt ở ngang thắt lưng, chạy xuống bẹn, đùi
và đi tiểu ra máu. Sạn to được làm tan đi qua kỹ
thuật lithotripsy hoặc bằng phẫu thuật. Dù thuộc
loại nào hoặc lớn nhỏ bao nhiêu, bệnh nhân đều
được khuyên cáo là nên tiêu thụ một lượng nước lớn
mỗi ngày (1,5 tới 2 lít/ ngày) để có 2 lít nước tiểu,
tránh hóa chât kết tiiứi đưa tới sạn.
Dinh dưỡng vổi bệnh sạn thận
1 - Sạn calcium oxalate
Trước đây người bệnh thường được khuyên bớt
ăn thực phẩm chứa nhiều calcium để giảm nguy cơ

a

z
>
ỊL
kU

z

10
sạn thận. Nhưng thực ra, sự liên hệ không hoàn toàn
như vậy. Cao calcium trong nước tiểu có thê do hoặc
không do nhiều calcium trong máu.
Một vàỉ bệnh như chứng tăng chức năng tuyến
cận giáp (Hyperparathyroidism), rối loạn dư thừa
sinh tố D, u bướu xương, bệnh sarcoidosis đều làm
tăng calcium trong máu \'à đều là nguyên nhân đưa
tới sạn trong thận. Chữa những bệnh này sẽ làm
giảm calcium trong máu và nước tiểu.

ũ[
h
á
ỉ
□

z

'□
I
í

z
ũ
I
íỉ

.1
í
h
I
ĩ.
<íĩjm

Nhiều khi calcium trong nước tiểu cao là do sự
hấp thụ từ thực phẩm trong một vài bệnh của ruột
(Crohn' disease, suy tụy tạng) hoặc khi dùng quá
nhiều sinh tố
(sinh tố này được biến hóa ra
oxalate) hoặc do thận rỉ calcium ra ngoài.

c

Nếu là do hâ'p thụ từ ruột thì sự hạn chế thực
phẩm có oxalate calcium giúp ích cho việc điều trị.
Thực phẩm có nhiều oxalate là rau spinach, quả dáu,
súc cù là, quả hạch (nuts), trà.
Nhiều chuyên gia khuyên cắt bớt sự tiêu thụ calckưn.
Nhưng xin cẩn thận lấy ý kiến của bác sĩ trước, vì hạn
chế quá, cơ thể sẽ rút calcium ở xương và làm xương
suy yếu, dễ gẫy. Có ý kiến khác cho là sự giới hạn
này có thể làm tăng nguy cơ bị sạn oxalate, vì
calcium cao sẽ giúp gia tăng sự hấp thụ oxalate trong
ruột và giảm sạn oxalate trong nước tiểu.
2 - Sạn uric acid
Uric acid là do sự chuyển hóa của châì purine
trong chất đạm dộng vật và một số thực phẩm khác
mà ra. Uric acid trong nước tiêu cũng lên cao ở người
bị bệnh thống phong (gout), khi uống nhiều thuốc

11
Aspiiin, Probenecid. Do đó, klìi hạn chế thực phẩm có
nhiều purine sẽ làm giảm nguy cơ sạn này rất nhiều.
Thực phẩm có nhiều purine là: gan, óc, tim, thận
động vật; cá herring, sardine; bia, rưỢu vang; thịt,
đậu, rau cauliflower, nấm, rau spinach, tôm cá.
3 - Sạn strnvite
Gồm các hóa chât ammonium, magnesium và
phosphate. Và thường thây ở nữ giới. Bệnh thường
do nhiễm \'i khuẩn đường tiểu tiện với các loại
Proteus hoặc Klebsiella, khiến châ't urea phân hóa
thành các tinh thể ammonium. Tinh thể tụ lại với
nhau và đưa tới sạn thận.
Bệnh sạn này thường được chữa bằng thuôc klìáng
sinli để tiêu diệt nhiễm trùng hoặc bằng giải phẫu.
Dinh dưỡng không có vai trò gì trong loại sạn này.
Trong tất cả các trường hỢp sạn thận, số lượng nước
tiêu thụ hàng ngày có một vai trò rất quan trọng.
Nước uống làm nước tiểu loãng và ngăn ngừa các
tinh thể gây sạn kết tụ với nhau. Cho nên, mỗi ngày,
người bị bệnh sạn thận cần uống ít nhâì tám ly nước
hoặc nhiều hơn.
Xin lưu ý là một số thực phẩm làm thay đổi mức
độ kiềm hoặc acid của nước tiểu (chỉ số pH) và có
ảnh hưởng tới sự kết tinh các hóa chât trong sạn
thận.
Rau, trái cây (ngoại trừ trái prune, plumbs,
cranberries), sữa, làm nước tiểu có độ kiềm.
Thực phẩm có nhiều châì đạm như thịt, cá, trứng,
pho mát; trái plumb, prunes, cranberries, ngô bắp,
đâu lentils làm nước tiểu có độ acid.

<
a

z
z
) « ịy

z

12

VIÊM ĐƯỜNG T IẾ T NIỆƯ,
VIÊM BÀNG QƯANG C Ấ P

D[
h
ắ
i

□

z

'Q
I
í

z
ữ
I
í=

Thủ phạm gây ra bệnh này thường là vi khuẩn
E.coli, một loại vi khuẩn có trong đại tràng và rất
cần thiết trong việc giữ cho đường ruột khỏe mạnh,
nhưng khi vi khuẩn này thâm nhập vào đường tiết
niệu thì nó lại gây hại. Phụ nữ dễ bị viêm bàng
quang gấp 25 lần nam giới, lý do là niệu đạo của
phụ nữ (khoảng 4cm) ngắn hơn nhiều so với niệu
đạo của nam giới (khoảng 20cm) nên vi khuẩn E.coli
dễ thâm nhập hơn.
Nhiều phụ nữ sau khi quan hệ tmh dục rơi vào
tình trạng ngứa ngáy, đau rát vùng nhạy cảm, đau tức
vùng bụng dưới. Đó là biểu hiện của viêm đường tiết
niệu, mà phần lớn là viêm bàng quang' cấp.
Triệu chứng của viêm bàng quang cấp râT dễ
nhận biết; Người bệnh lúc nào cũng muốn tiểu tiện,
đau tức vùng bụng dưới, bỏng rát khi tiểu tiện, nặng
hơn thì tiểu tiện ra máu (giống như nước rửa thịt),
có thể kèm theo sốt nhẹ.

•I

Để tránh bị nhiễm khuẩn đường tiết niệu, nên
thực hiện các cách sau:

í
h
I

- Uống đủ nước là một phần của chế độ dinh
dưỡng hỢp lý, lại vừa giúp thải nhanh các chất độc
ra khỏi cơ thể. Mỗi ngày chị em nên uống từ 1,5-2 lít
nước và hạn chế tối đa các đồ uống có cồn và caíein.


13

- E)ừng nhịn tiểu tiện, vì làm như vậy các vi
khuẩn có hại sẽ có thời gian và cơ hội gây bệnh.
Hãy tiểu tiện trước và sau khi sinh hoạt tình dục để
loại bỏ nhanh các vi khuẩn gây bệnh. Trước khi sinh
hoạt tình dục phải vệ sinh cơ thể sạch sẽ (rất nhiều
phụ nữ, nhâT là những người trẻ tuổi thường bị viêm
bàng quang sau khi sinh hoạt tình dục là vì những
lý do này).
- Không nên sinh hoạt tình dục khi đang bị viêm
bàng quang, việc đó có thể làm bệnh nặng hơn và
bạn có thể làm bệnh lây cho chồng.
- Chỉ dùng xà phòng, nước vệ sinh... để rửa bên
ngoài bộ phận sinh dục, tuyệt đối không rửa bên
trong, vì sẽ làm nguy cơ nhiễm bệnh cao hơn. Tốt
nhâT tắm rửa và vệ sinh vùng km bằng vòi xịt hoặc
vòi hoa sen. Sau khi tắm và bơi, phải lau khô vùng
kứi và mặc quần áo khô.
Thay băng vệ sinh thường xuyên khi đến kỳ kinh,
vì băng vệ sinh là con đường cho vi khuẩn thâm
nhập vào niệu đạo và bàng quang. Nên dùng quần
lót bằng vải sợi bông, tránh sợi tổng hỢp vì nó cản
trở sự thông thoáng và thúc đẩy sự phát triển của vi
khuẩn, nên dùng băng vệ sinh khô thoáng, thấm hút
nhanh.
Đặc biệt các ông chồng phải thực hiện vệ sinh
sạch sẽ trước khi smh hoạt, vì tất cả những trục trặc
kể trên cũng là do sự mất vệ sinh từ phía đối tác. ớ
những phụ nữ dùng màng tránh thai, rửiưng đặt
không đúng cách cũng dễ bị viêm bàng quang, vì
màng này sẽ ép lên niệu đạo. Nếu bạn thường
xuyên bị bệnh này tấn công, hãy nói với bác sĩ để
tìm một biện pháp tránh thai phù hỢp.

a

z

>■<
>
z
mU

z

14

ũ:

h

á
ị
0

z

-□
ĩ

í

z

s
ĩ
h

.1

ĩ

I
t

ầ

Khi sinh hoạt vợ chồng, nhất định phải vệ sinh
vùng kứi trước và sau khi gặp nhau, sau đó phải lau
khô bằng khăn vải bông. Sau khi sinh hoạt \'Ợ
chồng, tốt nhất nên đi tiểu để loại bỏ các vi khuẩn
được đưa vào niệu đạo và bàng quang.
Với những bệnh nhân bị viêm bàng quang câp,
liệu pháp kháng sinh sẽ giúp ngăn chặn bệnh một
cách có hiệu quả nhất. Thế nhưng, cũng chmh loại
thuốc này sẽ diệt cá vi khuẩn có lợi, từ đó làm đảo
lộn sự cân bằng của các vi sinh vật trong cơ thể, tạo
điều kiện cho sự nhiễm khuân âm đạo. Vì vậy, khi
sử dụng thuốc kháng sinh dê điều trị viêm bàng
quang, phải tuyệt đối thực hiện đúng chỉ định của
bác sĩ, không tự ý dùng thuốc hay ngừng thuốc đột
ngột khi thây bệnh thuyên giảm, vì làm như thế vi
khuẩn sẽ nhờn thuốc và rất dễ bị viêm "bàng quang
mạn tửih.
Bên cạnh việc dùng thuốc kháng sinh, thầy thuốc
cũng sẽ cho bạn dùng một sô thuốc bô trợ khác.
Hầu hết các thuốc này dều được điều chế từ dược
thảo, có tác dụng diệt vi khuân hoặc tăng sức đề
kháng cho cơ thể. Bệnh viêm đường tiết niệu cũng
là bệnh dễ bị mắc lại, nên việc ăn uống để phòng
bệnh rất quan trọng. Bạn nên uống nhiều nước đê
bàng quang được "rửa", tránh sự tăng sinh của mầm
bệnh, mỗi ngày nên uống 1,5-2 lít nước. Thói quen
ăn cam, chanh, bưởi thường xuyên cũng giúp bạn
phòng viêm đường tiết niệu hữu hiệu.

15

à
M
NHỮNG D Ấ a HIỆU CHO TH Ạ Y
CH Ứ C NĂNG THẬN S G Y Y Ể a

Bệnh nhân bị bệnh thận cần biết rõ những dấu
hiệu và triệu chứng cho thâv chức năng thận bị suy
giảm, điều đó giúp bác sĩ đánh giá và đưa phác đồ
điều trị chính xác hơn. Không có một mức độ chức
năng thận, hay tỷ suâd mức lọc máu cầu thận
(GPR), mà tâd cả các bệnh nhân suy thận dựa vào
đó để chắc các triệu chứng sẽ giống nhau. Bệnh
nhân bị các bệnh khác như thiếu máu, tiểu đường
hay bệnh về tim, có thể xuât hiện các triệu chứng
ở mức GFR cao hơn những bệnh nhân không bị các
bệnh này.
Việc quyết định dã lọc máu hay chưa ở bệnh
nhân suv thận thường dựa \'ào mức lọc máu cầu
thận (GFR), vào các triệu chứng mà bệnh nhân thây,
và dựa vào các kết quả xét nghiệm khác như
albumin. ớ Mỹ, sẽ lọc máu khi mức lọc máu cầu
thận (GFRI) là 15ml/min, tuy nhiên cũng chỉ là chỉ
số trung bình nên rất nhiều bệnh nhân lọc máu khi
GFR cao hơn 15ml/min, nghĩa là dù chưa đến mức
lọc máu nhưng do họ có những triệu chứng khác đã
đến mức phải lọc máu. Và cũng có những bệnh
nhân GFR thâ'p ở mức 5-lOml/min nhvíng gần như
không có một triệu chứng gì, và cũng nhâ't thiết phải
loc máu nếu chỉ dưa vào mức GFR.

)í

16
Những triệu chứng không rõ rệt

F
ắ

ỉ

CD

z

d
I
í

Q

ĩ

•<
>

í
I

z

<ÌDm

Phần lớn các triệu chứng suy thận là không rõ rệt,
nghĩa là nó xuất hiện ở nhiều loại bệnh khác nhau,
bao gồm cả ở thận. Ví dụ, triệu chứng phổ biến là
mâ't cảm giác ngon miệng, choáng váng và nôn. Tuy
nhiên, những triệu chứng này có thể xuất hiện khi
bệnh nhân chỉ bị cúm, và dấu hiệu đấy không liên
quan gì đến suy thận, hay khi bệnh nhân bị ngộ độc
thức ăn, hoặc từ rất nhiều nguyên nhân đotn giản,
phổ biến khác. Ăn không ngon miệng, kể cả trước
khi choáng váng và nôn xuất hiện, cũng có thể là
dấu hiệu điển hình dẫn đến ăn không đủ khẩu phần
dmh dưỡng, thiếu protein và làm nhược cơ. Nghiên
cứu y khoa cho thây, bệnh nhân suy dinh dưỡng,
thiếu protein trước khi lọc máu thường có các triệu
chứng tồi tệ ữong năm đầu lọc máu. Vì vậy, điều
quan trọng bệnh nhân cần ăn đủ chất dinh dưỡng
khi bị mất cảm giác ngon miệng.
Bạn sẽ có nguy cơ cao bị bệnh thận nếu bạn bị
tiểu đường, cao huyết áp hoặc gia đình có tiền sử bị
bệnh thận, hoặc bạn cao tuổi.
Các dấu hiệu vể thể tạng
Nhóm triệu chứng phổ biến thứ hai được gọi là
các dâu hiệu về thể tạng, mang tmh chủ quan,
không giới hạn nhất định đến một phần nào của cơ
thể, hay một bộ phận nào. Những triệu chứng này
bao gồm mệt mỏi (có thể là luôn mệt hoặc chỉ mệt
khi hoạt động thể chất), khó tập trung, giảm trí nhớ
và mất ngủ. Phần lớn những triệu chứng này là do
thiếu máu, vì các chất độc tích tụ do chức năng thận
suy giảm nên không loại bỏ được. Vì vậy, có thê

17
điều trị thiếu máu mà chưa cần phải lọc máu. Tất
nhiên, những triệu chứng này cũng xuất hiện vì rất
nhiều nguyên nhân khác không liên quan đến chức
năng thận hay thiếu máu, vì vậy cần thăm khám cẩn
thận và làm các xét nghiệm. Nếu thiếu máu đã được
chữa trị mà các triệu chứng này vẫn còn, thì cần
phải nghĩ đến phương pháp lọc máu.
Giữ nưổc
Triệu chứng thứ 3 là giữ nước trong cơ thể làm
tăng huyết áp, phù và khó thở. Bệnh nhân bị thận,
bệnh nhân mới chớm bị vẫn có khả năng tạo nước
tiểu kể cả sau khi lọc máu. Chứứi vì họ thấy vẫn có
lượng nước tiểu bình thường, nên rất ngạc nhiên khi
thây bác sĩ nói, thận của họ không hoạt động tốt, do
bệnh nhân thường nghĩ lượng nước tiểu bị suy giảm.
Tuy nhiên, sự mất cân bằng giữa lượng muối và
nước uống, có thể làm nước tích tụ. Vì vậy, ở giai
đoạn đầu, bệnh nhân luôn được yêu cầu ăn nhạt và
dùng thuốc lợi tiểu. Nhưng liệu pháp này có thể
không kéo dài được lâu và bệnh nhân phải lọc máu.
Vì vậy, bệnh nhân suy thận, khi thây những triệu
chứng siing ở mô (phù), khó thở, hoặc khó kiểm soát
huyết áp cần phải nói với bác sĩ để điều chủứi phác
đồ điều trị cho phù hợp.
Có rất nhiều dấu hiệu và các triệu chứng xuất
hiện ở bệnh nhân suy thận. Bao gồm, ngứa ngoài da,
đó có thể là do mức phốtpho và canxi trong máu
cao. Có thể giảm mức phốtpho trong máu bằng cách
dùng thuốc phosphate binder và hạn chế dùng các
thực phẩm có hàm lượng phốtpho cao.
BTVTĐPCT

a
z

z

«
z

18

ớ một số bệnh nhân, mặc dù đã điều chỉnh mức
canxi và phốtpho trong máu nhưng triệu chứng
ngứa vẫn còn, đây là do kích thích thần kinh trong
da (bệnh về thần kinh), do sự tích tụ các độc tố bởi
thận không có khả năng loại bỏ.
Trong trường hợp này, lọc máu là cách duy nhất
để chữa trị.

1
h

ắ
ỉ
ỊD'

z

-□
ĩ
í

z

ũ
B
-<
>
.1

ĩ

I


Một bệnh về thần kmh khác có thể làm bệnh
nhân thây đau ở tay và chân, tuy nhiên triệu chứng
này cũng không phải là triệu chứng rõ rệt chỉ có ờ
bệnli thận, bệnh nhân bị tiểu đường, nghiện rượu
hay thiếu vi-ta-min cũng bị. Nếu bệnh nhân bị đau
dây thần kinh do thận thì cần phải lọc máu.
Nhìn chung, các dâhi hiệu và triệu chứng của suy
thận không rõ rệt và đặc thù, không chỉ xảy ra ở
bệnh nhân bị bệnh thận. Vì vậy, khi các triệu chứng
xuât hiện, bệnh nhân cần đi khám và kiểm tra để
xác định chính xác nguyên nhân. Trong rất nhiều
trường hỢp, các triệu chứng kể trên sẽ được chữa trị
bằng cách dùng thuốc hoặc các biện pháp can thiệp
khác mà không phải lọc máu. Quyết định lọc máu
phải dựa vào cả kết quả xét nghiệm và các triệu
chứng bệnh kèm theo. Khi bất kể có triệu chứng nào
xuâT hiện, bệnh nhân cần báo cho bác sĩ và thảo luận
về cách chữa trị, mỗi bệnh nhân có một bệnh án
khác nhau, cũng như có kết quả xét nghiệm và lối
sống khác,
vậy quyết định phương pháp chữa trị
cuối cùng phải dựa vào tâ't cả các yếu tố liên quan
thì mới đem lại hiệu quá cao nhất.

19

a
VIÊM CẦU THẬN

z

TRONG BỆN H LG PQ S BAN Đỏ HỆ THốN G
«Lupus ban đỏ hệ thống (LBĐHT) là một bệnh tự
miễn ảnh hưởng đến nhiều hệ thống cơ quan trong
dó tổn thương thận là một nguyên nhân quan trọng
dẫn đến tử vong. Tổn thương thận có ý nghĩa dặc
biệt trong tiên lượng bệnh LBĐHT. Bệnh có thể có
những đợt kịch phát nặng xen kẽ những đợt lui bệnh
dài hay ngắn. Trong những đợt kịch phất, biểu hiện
thận có thể là một hội cluíng cầu thận câ"p, một hội
chứng thận hư (HCTH) có hoặc không có kết hỢp
với suy thận.
Tổn thướng thận trong bệnh lupus ban đỏ hệ thống
LBĐHT là một bệnh tự miễn mà nguyên nhân
còn chưa được hoàn toàn sáng tỏ. Nhiều yếu tố như
gen, nội tiết, môi tritòng và miễn dịch góp phần vào
việc khởi phát cũng như kéo dài bệnh. LBĐHT là
một bệnh đa dạng về lâm sàng. Biểu hiện ở nhiều
cơ quan trước hết là ngoài da, khớp, thận, huyết học,
tim, não. Kịch phát nặng từng đợt, nặng nhất thường
là các biểu hiện suy thận, hội chứng thận hư, tràn
dịch màng ngoài tim, viêm cơ tim cấp, thiếu máu
nặng, các triệu chứng câ"p về não. Biểu hiện ở thận
chủ yếu là tổn thương cầu thận nên được gọi là
viêm cầu thận (VCT) lupus hay nói rộng hơn là bệnh
cầu thận lupus.

7

20

K
h

ắ

i

0

z

'□
I
í

z

s

ỹ.

•ẵ
Ặ

í

I

Bệnh thận lupus là một yếu tố tiên lượng quan
trọng hàng đầu đối với bệnh nhân LBĐHT nhưng
không phải lúc nào cũng đi đôi với bệnh cảnh lâm
sàng, nên cần phải đối chiếu với sinh thiết thận và
thăm dò chức năng thận. Biểu hiện lâm sàng thường
có phù, tăng huyết áp. Có biểu hiện viêm không đặc
hiệu như sốt kéo dài không rõ nguyên nhân nhiễm
khuẩn, đặc biệt là lao. Tốc độ máu lắng tăng,
gamma globulin máu tăng. Càng có nhiều biểu hiện
rối loạn miễn dịch thì càng khẳng định bệnh. Có
protein niệu dương tmh. Tổn thương thận qua sinh
thiết thận ở giai đoạn sớm của LBĐHT gặp ở khoảng
60 - 70% bệnh nhân. Theo phân loại của Hội thận
học quốc tế năm 2003 có 6 hình thái tổn thương cầu
thận. Sinh thiết thận có giá trị trong chẩn đoán, tiên
lượng và điều trị bệnh lupus.
Điều trị bệnh viêm cẩu thận lupus
Tổn thương thận được coi là một trong những
biểu hiện nặng nhâT của LBĐHT. Việc điều trị
LBĐHT và VCT lupus được đặt ra nhằm điều trị tấn
công trong những đợt kịch phát, xen kẽ những đợt
điều trị duy trì, điều trị những biểu hiện của tổn
thương thận, đồng thời diều trị những biểu hiện
ngoài thận.
Mục tiêu của điều trị là nhanh chóng phục hồi
chức năng thận; tránh gây tổn thưcíng thêm cho
thận, không để tiến triển đến suy thận mạn túìh. Đạt
được 3 mục tiêu trên bằng các liệu pháp miễn dịch
với ít độc tứứi nhất. Các thuốc chmh điều trị bệnh
LBĐHT và VCT lupus chủ yếu vẫn là các thuốc ức
chế miễn dịch: corticosteroid, cyclophosphamid.

azathioprin... Các thuốc này có những tác dụng phụ
nhất định lên các cơ quan khác. Do vậy, cần kiểm tra
công thức máu thường xuyên (1-2 tuần/lần) và điều
chỉnh liều dựa vào số lượng bạch cầu, tiểu cầu,
hematocrit cũng như kiểm tra nước tiểu, soi bàng
quang để phát hiện những tổn thương ác tính.
Một số thuốc mới được đưa vào điều trị bệnh
LBĐHT và VCT lupus khi không đáp ứng với liệu
pháp corticoid và các thuốc ức chế miễn dịch khác
như cyclosporin A. Tuy nhiên, vì tác dụng độc trên
thận nên cũng được dùng thận trọng ở bệnh nhân
VCT lupus có suy thận.
Hiện nay, một số thuốc tác động trực tiếp lên các
tế bào lympho B, T hay các tác nhân ức chế các
cytokines đã được đưa vào sử dụng, tuy nhiên hiệu
quả của các thuốc này còn đang được nghiên cứu và
đánh giá.
Lọc huyết tương cũng là một biện pháp điều trị
cho nhiều kết quả tôT. Thay 3-4 lít huyết tương của
bệnh nhân mỗi tuần bằng huyết tương hay sản
phẩm thay thế. Phương pháp này được chỉ định đặc
biệt cho những bệnh nhân có bằng chứng tăng rõ rệt
phức hỢp miễn dịch lưu hành, những bệnh nhân
VCT lupus tiến triển nặng, nếu liệu trình truyền liều
cao phối hỢp với liều uống duy trì bằng prednisolon
và cyclophosphamid không kết quả, hoặc nếu phối
hợp với những biểu hiện tâm thần kinh nặng. Một
số kháng thể đơn dòng cũng được sử dụng điều trị
trong những thể bệnh tăng sinh ngoại mạch hình
liềm nặng tại cầu thận.
Những bệnh nhân đã có những dấu hiệu suy thận
mạn tiến triển từ từ, có thể được điều trị bảo tồn với

==

à
z
><
**►
IL
kU
z

22

ỊT
h
á

ỉ

CD

z

-□
I
í

z
□

Q
I
h
<
>

z
I
h
I

z

•S'
□

liều thâp corticoid, chế độ ăn giảm đạm. Suy thận
mạn giai đoạn cuối được lọc máu chu kỳ hoặc ghép
thận. Bệnh LBĐHT tái phát trên thận ghép ít gặp.
Điều kiện kinh tế xã hội thấp kém, tăng huyết áp
không được khống chế, chỉ số hoạt động và mạn
tính cao ở thời điểm sinh thiết thận, không hoặc kém
đáp ứng với điều trị ngay ở liệu pháp đầu tiên là
các yếu tố cho biết tiên lượng kém.
Tóm lại: Tổn thương thận nổi bật của VCT lupus
là một hội chứng cầu thận câp, HCTH và suy thận.
Biểu hiện tiên lượng nặng về lâm sàng khi nhập viện
có tmh kịch phát là suy thận nặng độ III, IV kèm
theo tràn dịch màng ngoài tim, màng phổi và thiếu
máu nặng, cần phát hiện tổn thương thận sớm ở
bệnh nhân lupus bằng kiểm tra thường xuyên
protein niệu.
Sinh thiết thận sớm ở những bệnh nhân có
protein niệu đáng kể nhằm mục đích: Phân loại tổn
thương cầu thận, đánh giá các chỉ số hoạt động và
mạn tính, cho giá trị tiên lượng bệnh. VCT lupus
được điều trị tấn công trong những đợt kịch phát,
xen kẽ những đợt duy trì, điều trị những biểu hiện
của tổn thương thận, đồng thời điều trị những biểu
hiện ngoài thận. Các thuốc ức chế miễn dịch dùng ,
đơn độc hoặc phối hỢp với các thuốc ức chế miễn
dịch khác vẫn là sự lựa chọn hàng đầu trong điều trị
các tổn thương thận do lupus. Lọc huyết tương phối
hỢp với các thuốc ức chế miễn dịch được áp dụng
để điều trị những đợt kịch phát nặng của VCT
lupus. Tiên lượng của VCT lupus phụ thuộc vào
hình thái tổn thương cầu thận và phương pháp điều
trị được lựa chọn.
)

23

a
BÍ T iỂ a

z
z

hU

Đường đi của nước tiểu được hình thành từ các
cầu thận, chạy qua các tiểu quản để đổ vào đài thận
rồi đến bồn thận. Từ bồn thận nước tiểu sẽ dẫn theo
niệu quản và chảy vào bàng quang, để sau cùng là
thoát ra ngoài qua niệu đạo. Với một đường đi dài
và phức tạp như vậy thì cũng có lúc nước tiểu bị tắc
nghẽn. Trong phần này chúng tôi muốn đề cập đến
chứng tiểu khó do bất thường ở đường tiểu dưới
(bàng quang và niệu đạo).
V i sao có tình trạng bí tiểu?
Đi tiểu là một động tác theo ý muốn do sự kết
hợp hài hòa giữa sự co bóp mạnh của bàng quang
và sự giãn nở thật rộng của cổ bàng quang, đó là cơ
vòng trong và cơ vòng ngoài (cơ vòng niệu đạo). Cơ
vòng trong còn có tên là cơ vòng nhẵn, chịu sự chi
phối cúa hệ thần kinh thực vật, còn cơ vòng ngoài
chịu sự chi phối của não. Như vậy, muốn đi tiểu
được phải có đủ các điều kiện: Bàng quang co bóp
đủ mạnh, các cơ vòng giãn nở đủ rộng, niệu đạo
thông thương, không bị vướng mắc. Thiếu một trong
các yếu tố trên sẽ dẫn đến bí tiểu.
Khi nào bàng quang không co bóp đủ mạnh?
Bàng quang là một cơ rỗng, có 3 lớp, chịu ,sự chỉ
huy của hệ thần kinh thực vật hay tự chủ, do vậy sự
co bóp của bàng quang là hiện tượng phản xạ xảy

z

24
ra ngoài ý muôn. Khi bàng quang có đủ lượng nước
tiểu từ 300-400ml là xuâ"t hiện cung phản xạ muốn
đi tiểu. Nhiừig đi tiểu là một động tác theo ý muốn,
nếu chưa muốn đi tiểu não sẽ ức chế không cho
cung phản xạ hoạt động, tức sẽ cắt đứt ngay luồng
thần kmh của cung phản xạ thực vật chi phối mót
tiểu đồng thời không cho cơ vòng vân mở rộng.
Ngược lại nếu muốn đi tiểu, não sẽ thả lỏng cho
cung phản xạ hoạt động và sai khiến cơ vòng vân
mở rộng. Lúc đó, bàng quang sẽ co bóp và tống
nước tiểu thoát ra ngoài thành vòi với áp lực khoảng
700mm nước.
ỊT
h
á

5
z

-□
ĩ
í

z
0

I
h

I
h
I
Dm

Bàng quang sẽ không co bóp đủ mạnh trong các
trường hỢp: Mâ't sự liên hệ với hệ thần kinh thực
vật, đặc biệt là khi bị chân thương cột sống; thành
bàng quang bị chai xơ do viêm mạn túih, mô đàn hồi
bị thay thế bằng mô sỢi làm bàng quang co bóp yếu.
Khi nào các cờ vòng nhẵn không giãn nỏ gây bí tiểu?
Cơ vòng nhẵn tức cổ bàng quang không giãn nở
khi: Mâ't liên lạc với hệ thần kinh thực vật, hay gặp
trong các trường hỢp chấn thương cột sống, cơ vòng
bị xơ chai bẩm smh hay do viêm mạn tứủi, cơ vòng
bị biến dạng và chèn ép bởi u tiền liệt tuyến, bị bít
km do sỏi ở bàng quang. Bản chất của cơ vòng ngoài
là luôn luôn co thắt lại. Lúc đi tiểu não sẽ ức chế sự
co thắt này và làm giãn nở. Nếu vì lý do gì đó não
không tác động được vào cơ vòng nữa sẽ gây bí tiểu
như trong chấn thương cột sống.
Khi nào niệu đạo mất thông suốt gây bí tiểu?
Niêu đạo mất sự thông suốt khi bị chít hẹp do viêm
làm xơ hóa, bị bít lại do sỏi, bị vỡ do chấn thương.

25

Cac loại bí tiểu và biện pháp xử lí
Bí tiểu câp tmh là hiện tượng đột ngột bí tiểu,
bệnh nhân cố rặn mới may ra có vài giọt nước tiểu
thoát ra ngoài, trong khi đó thì bàng quang căng
đầy, cảm giác râ"t tức bụng và đôi khi xuâì hiện ccfn
co thắt. Nguyên nhân chủ yếu thường là do u lành
tiền liệt tuyến gây chèn ép, sỏi mắc nghẽn tại cổ
bàng quang hay niệu đạo, chân thương vỡ, giập niệu
đạo, chấn thương cột sống. Với tình trạng này bệnh
nhân phải được thông tiểu ngay, đó là các biện pháp
phẫu thuật lây sỏi, giải quyết sự chèn ép đường tiểu,
hoặc dùng các ống dẫn nước tiểu luồn vào niệu đạo
tới bàng quang cho nước tiểu thoát ra ngoài.
Bí tiểu mạn từih là kết quả của tình trạng tiểu khó
và tiểu không hết trải qua thời gian dài, nước tiểu
tồn tại trong bàng quang ngày một tăng. Đến lúc
nào đó bụng dưới hình thành khôi cầu bàng quang
lớn dần nhìn thấy được, to như quả bóng nhỏ. Bệnh
nhân dần dần thích nghi với tình trạng bất thường
này. Nhưng sự ứ đọng này vô cùng nguy hiểm với
thận. Nếu tình trạng này kéo dài sẽ gây ra sự căng
trướng toàn bộ hệ tiết niệu, viêm nhiễm tiết niệu
ngược dòng và suy thận. Lúc đó sẽ rất nguy hiểm
đến tmh mạng. Do vậy, biện pháp điều trị là thông
đường tiểu qua da, giảm ngay sự căng trướng, ứ
đọng của nước tiểu trong bàng quang, sau đó loại bỏ
nguyên nhân gây bí tiểu.
Các trường hỢp bí tiểu có nguyên nhân tại chỗ
hoặc ở sự chỉ huy thần kmh trung ương hoặc thần
kinh thực vật. Các nguyên nhân tại chỗ như sỏi bàng
quang, u tiền liệt tuyến đều phải giải quyết bằng

<
a

z
z
«yj
z

26
phẫu thuật hoặc nội soi. Các nguyên nhân khác có
thể dùng thuốc hoặc can thiệp ngoại khoa. Tâ't cả các
hiện tượng bí tiểu đều phải được nhanh chóng tìm
ra nguyên nhân và có các biện pháp xử lí kịp thời,
người bệnh (đặc biệt là nam giới lớn tuổi) cần phải
đặc biệt chú ý đến điều này, nếu để lâu sẽ gây ra
những biến chứng nguy hiểm.

TIỂG TIỆN KHÓ

ỊT
h

ắ
i

z

'□
I
í

z
ũ

I
í=
-<
>

z

-<•
í
ỉ=
I

z


m

Bệnh căn
Có nhiều nguyên nhân gây đái khó cấp tmh. Mặc
dù nhiễm klìuẩn đường tiết niệu là nguyên nhân của
đa số trường hỢp đái khó, nhưng thầy thuốc vẫn
phải tiếp cận triệu chứng phổ biến này theo cách cô
điển để chẩn đoán đúng và điều trị thích hỢp.
Các nguyên nhản gây đái khó là gì?
Viêm âm đạo
Viêm âm đạo có thể do Monilia, Gardnerella,
Trichomonas, hoặc những n...