MỤC LỤC


Giới thiệu
ĐÊM THỨ NHẤT: Hãy phủ nhận sang chấn tâm lý
"Người khổng lồ thứ ba" chưa được biết đến
Tại sao nói "Con người có thể thay đổi"?
Sang chấn tâm lý vốn không tồn tại
Con người ưa ngụy tạo cơn giận
Cách sống không bị quá khứ chi phối
Sokrates và Adler
Cậu không phải mãi "như thế này" mà được
Cậu bất hạnh là bởi tự mình chọn lấy "bất hạnh"
Con người thường quyết tâm "không thay đổi"
Cuộc đời cậu được quyết định "ngay tại đây, vào lúc này"
ĐÊM THỨ HAI: Mọi phiền muộn đều bắt nguồn từ quan hệ giữa
người với người
Tại sao cậu lại ghét bản thân mình?
Mọi phiền muộn đều bắt nguồn từ quan hệ giữa người với người
Cảm giác tự ti là ngộ nhận mang tính chủ quan
Phức cảm tự ti là một sự bao biện
Người nào phô trương, kẻ đó tự ti
Đời không phải là cuộc cạnh tranh với người khác
"Chỉ cháu là để ý đến khuôn mặt của mình thôi"
Từ tranh giành quyền lực đến trả đũa
Thừa nhận sai lầm không phải là "thua cuộc"
Làm thế nào vượt qua "các nhiệm vụ cuộc đời" mình phải đối diện
Sợi tơ hồng và dây xích chắc
Không được lảng tránh "Lời nói dối cuộc đời"

Tâm lí học sở hữu đến tâm lí học sử dụng
ĐÊM THỨ BA: Bỏ qua nhiệm vụ của người khác
Phủ định nhu cầu được thừa nhận
Không được sống để đáp ứng mong đợi của người khác
"Phân chia nhiệm vụ" là gì?
Hãy bỏ qua nhiệm vụ của người khác
Cách loại bỏ hoàn toàn những phiền muộn trong quan hệ giữa
người với người
Hãy chém đứt nút thắt Gordias
Nhu cầu được thừa nhận dẫn tới mất tự do
Tự do thực sự là gì
Lá bài "mối quan hệ với người khác" luôn do bản thân mình nắm
giữ
ĐÊM THỨ TƯ: Trung tâm thế giới nằm ở đâu
Tâm lý học cá nhân và tổng thể luận
Mục đích của mối quan hệ giữa người với người là "cảm thức cộng
đồng"
Tại sao chỉ quan tâm đến mình?
Cậu không phải trung tâm của thế giới
Hãy nghe tiếng nói của cộng đồng lớn hơn
Không được mắng mỏ cũng không được khen ngợi
Cách tiếp cận "khích lệ lòng can đảm"
Làm thế nào thấy mình có giá trị
Chỉ có mặt ở đây là đã có giá trị
Con người không thể tùy cơ ứng biến thay đổi "mình"
ĐÊM THỨ NĂM: Sống hết mình "ngay tại đây, vào lúc này"
Ý thức quá mức về bản thân sẽ kìm hãm chính mình
Không phải khẳng định bản thân mà là chấp nhận bản thân
Tín dụng và tin tưởng khác nhau thế nào?

Bản chất của công việc là cống hiến cho người khác
Lớp trẻ đi trước lớp già
Nghiện công việc là lời nói dối cuộc đời
Ai cũng có thể hạnh phúc ngay từ giây phút này
Hai con đường mà những người muốn "trở nên đặc biệt" lựa chọn
Dám bình thường
Cuộc đời là những khoảnh khắc tiếp nối
Sống như khiêu vũ
Hãy rọi đèn chiếu vào cái "ngay tại đây, vào lúc này"
Lời nói dối cuộc đời lớn nhất
Hãy mang lại "ý nghĩa" cho cuộc đời vô nghĩa

Giới thiệu


Ở vùng ngoại ô của cố đô được ngợi ca là thành phố ngàn năm lịch
sử, có một Triết gia phát biểu rằng, thế giới vô cùng đơn giản và con
người có thể hạnh phúc ngay lúc này. Không thể chấp nhận quan
điểm đó, một người trẻ tuổi đã tới gặp để hỏi rõ ông thực sự nghĩ gì.
Trong con mắt buồn bã của Chàng thanh niên, thế giới chỉ như một
cõi hỗn mang đầy mâu thuẫn, không hề có hạnh phúc.
Chàng thanh niên: Tôi xin hỏi lại thầy. Có phải thầy cho rằng thế
giới đơn giản đến từng ngóc ngách?
Triết gia: Đúng vậy. Thế giới đơn giản đến khó tin. Đời người cũng
vậy.
Chàng thanh niên: Thầy khẳng định đó không phải lý tưởng mà là
hiện thực? Nghĩa là, mọi vấn đề trong cuộc đời của thầy và tôi đều
đơn giản?
Triết gia: Tất nhiên là vậy.
Chàng thanh niên: Được thôi. Trước khi tranh luận, tôi xin được
trình bày mục đích chuyến viếng thăm lần này. Trước hết, lý do đầu
tiên tôi đến đây là để tranh luận cho ra nhẽ với thầy. Và nếu được, tôi
mong thầy rút lại ý kiến của mình.
Triết gia: Ha ha ha.
Chàng thanh niên: Bởi vì tôi đã nghe lời đồn đại về thầy. Rằng có
một Triết gia khác người sống ở vùng này đang truyền bá một lý
tưởng khó ai có thể làm ngơ. Đó chính là con người có thể thay đổi,
thế giới cực kỳ đơn giản và ai cũng có thể hạnh phúc. Với tôi, đó đều
là những luận điệu không thể chấp nhận được.
Vì vậy, tôi muốn đích thân đến trao đổi với thầy và nếu có điểm gì bất
hợp lý, tôi xin phép được điều chỉnh lại... Liệu thầy có phiền không?
Triết gia: Không hề. Tôi rất hoan nghênh. Bản thân tôi cũng mong
muốn được lắng nghe tiếng nói của những thanh niên như cậu để
học hỏi thêm nhiều điều.

Chàng thanh niên: Cám ơn thầy. Tôi cũng không có ý định chưa rõ
trắng đen đã phủ định thầy. Hãy giả định rằng luận điểm của thầy là
đúng, từ đây, chúng ta bắt đầu suy nghĩ.
Thế giới đơn giản, cuộc đời cũng đơn giản. Nếu như mệnh đề này có
phần nào chân lý thì có lẽ chỉ là trong thế giới của trẻ thơ. Thế giới
của trẻ thơ không có những nghĩa vụ thực tế như lao động, nộp
thuế, trẻ thơ sống những ngày tự do, thoải mái trong vòng tay che
chở của cha mẹ và xã hội, chúng cho rằng cuộc sống như vậy sẽ kéo
dài mãi mãi và mình có thể làm được bất cứ điều gì. Cặp mắt chúng
đã được che đi để khỏi chứng kiến hiện thực phũ phàng.
Vậy nên, đúng là thế giới phản chiếu trong đôi mắt trẻ mang một hình
hài đơn giản.
Nhưng càng lớn, thế giới lại càng hiện rõ bản chất, nó nhắc đi nhắc
lại với chúng ta cái thực tế "Mày chẳng qua chỉ có thế mà thôi", nó
biến mọi khả năng được mong đợi trong cuộc đời trở thành bất khả
thi. Những tháng ngày hạnh phúc, lãng mạn kết thúc, nhường chỗ
cho thời kỳ chủ nghĩa hiện thực tàn khốc.
Triết gia: Ừm, thú vị lắm.
Chàng thanh niên: Không chỉ có vậy. Con người ta khi trưởng thành
sẽ bị ràng buộc bởi những mối quan hệ xã hội phức tạp, bị đẩy cho
nhiều trách nhiệm. Bất kể là trách nhiệm trong công việc, gia đình hay
trách nhiệm xã hội. Tất nhiên, các vấn đề xã hội mà khi còn nhỏ con
người chưa thể hiểu được như sự kỳ thị, chiến tranh, giai cấp cũng
đặt ra trước mặt chúng ta, và ta không thể phớt lờ. Tôi nói không
đúng sao?
Triết gia: Đúng chứ. Cậu cứ tiếp tục đi.
Chàng thanh niên: Trong thời đại tôn giáo còn thịnh hành thì có lẽ
chúng ta còn có sự cứu rỗi. Khi đó, ý chỉ của các thần chính là chân
lý, là thế giới, là tất cả. Chỉ cần nghe theo ý chỉ đó thì sẽ chẳng còn
mấy vấn đề cần lo lắng. Nhưng giờ tôn giáo đã mất đi sức mạnh và
tín ngưỡng cũng chỉ mang tính hình thức. Không có chỗ dựa tinh
thần, ai cũng run rẩy vì bất an, bị giam cầm trong nỗi hoài nghi. Mọi
người sống mà chỉ nghĩ đến bản thân. Đó chính là xã hội hiện đại.
Vậy, thưa thầy, xin hãy trả lời tôi. Trước một hiện thực như vậy, mà

thầy vẫn cho rằng thế giới đơn giản sao?
Triết gia: Câu trả lời của tôi không hề thay đổi. Thế giới đơn giản,
cuộc đời cũng đơn giản.
Chàng thanh niên: Tại sao? Chẳng phải ai cũng thấy thế giới là một
mớ hỗn độn đầy mâu thuẫn sao?
Triết gia: Đó không phải bản thân thế giới phức tạp, mà là cậu đang
thấy thế giới phức tạp.
Chàng thanh niên: Tôi sao?
Triết gia: Con người không sống trong thế giới khách quan mà sống
trong thế giới chủ quan do chính mình tạo ra. Thế giới cậu đang thấy
khác với thế giới tôi đang thấy, thêm nữa có lẽ là một thế giới khó có
thể chia sẻ với bất kỳ ai khác.
Chàng thanh niên: Thầy nói vậy nghĩa là sao? Chẳng phải cả thầy
và tôi đều đang sống trong cùng một thời đại, cùng một đất nước và
cùng thấy những điều giống nhau sao?
Triết gia: Xem nào, trông cậu còn trẻ lắm, vậy cậu đã uống nước
giếng vừa mới múc lên bao giờ chưa?
Chàng thanh niên: Nước giếng à? Thực ra thì đã khá lâu rồi, nhà bà
tôi ở quê có một giếng nước. Uống nước giếng mát lạnh ở nhà bà
vào những ngày hè nóng bức là một niềm vui lớn.
Triết gia: Có lẽ cậu cũng biết là nhiệt độ của nước giếng quanh năm
ổn định ở mức 18 độ c. Đây là con số khách quan, ai đo cũng vậy.
Nhưng nước giếng uống vào mùa hè, ta cảm thấy mát lạnh, còn
uống vào mùa đông lại cảm thấy ấm áp. Nghĩa là dù nhiệt độ trên
nhiệt kế luôn giữ ở mức 18 độ c nhưng cảm nhận vào mùa hè và
mùa đông lại khác nhau.
Chàng thanh niên: Đó là ảo giác gây ra bởi sự thay đổi của môi
trường.
Triết gia: Không, không phải là ảo giác. Đối với cậu lúc đó, nước
giếng mát và ấm đều là sự thật không thể phủ nhận. Sống trong một
thế giới chủ quan là như thế. Nhận định chủ quan rằng chúng ta
"thấy như thế nào" là tất cả, và chúng ta không thể thoát khỏi nhận

thức chủ quan của mình.
Bây giờ, thế giới trong mắt cậu là một mớ hỗn độn, phức tạp, kỳ quái.
Nhưng, nếu bản thân cậu thay đổi, thế giới sẽ trở lại hình hài đơn
giản. Vấn đề không phải thế giới như thế nào mà là cậu như thế nào.
Chàng thanh niên: Tôi như thế nào?
Triết gia: Đúng vậy. Có khi cậu đang nhìn thế giới qua cặp kính râm.
Hiển nhiên thế giới nhìn qua đó phải u ám rồi. Vậy thì đừng rầu rĩ vì
thế giới u ám nữa, chỉ cần bỏ kính râm ra là được.
Thế giới cậu thấy khi bỏ cặp kính râm ra có khi lại quá chói chang,
khiến cậu buộc phải nhắm mắt lại, có khi khiến cậu lại muốn đeo kính
vào. Dù vậy, cậu có dám bỏ luôn kính ra không? Cậu có dám nhìn
thẳng vào thế giới này không? Cậu có cái can đảm đó không?
Chàng thanh niên: Can đảm ư?
Triết gia: Đúng vậy, đây là vấn đề can đảm.
Chàng thanh niên: ... Thôi được rồi. Tôi có cả núi ý kiến phản bác
nhưng có lẽ nên để sau. Tôi xin xác nhận lại là, thầy cho rằng "con
người có thể thay đổi"? Và nếu tôi thay đổi, thế giới sẽ trở lại hình hài
đơn giản của nó.
Triết gia: Tất nhiên, con người có thể thay đổi. Không chỉ thế, con
người còn có thể trở nên hạnh phúc.
Chàng thanh niên: Bất kỳ ai, không có ngoại lệ?
Triết gia: Không có ngoại lệ, vả lại còn có thể vào bất cứ lúc nào.
Chàng thanh niên: Ha ha, một tuyên bố mạnh bạo! Thật thú vị, thưa
thầy. Giờ tôi xin phép được phản bác!
Triết gia: Tôi sẽ không bỏ chạy hay trốn tránh đâu. Chúng ta cứ
thong thả trò chuyện. Quan điểm của cậu là "con người không thể
thay đổi" đúng không?
Chàng thanh niên: Không thể thay đổi. Hiện tại, chính tôi đang khổ
sở vì mình không thể thay đổi đây.
Triết gia: Nhưng, cậu cũng mong muốn thay đổi?

Chàng thanh niên: Tất nhiên rồi. Nếu có thể thay đổi được, nếu có
thể làm lại cuộc đời, tôi sẽ vui sướng quỳ gối trước thầy. Nhưng chỉ
sợ lại thành ra thầy quỳ gối trước tôi mất thôi.
Triết gia: Được thôi. Sẽ thú vị lắm đây. Nhìn cậu, tôi lại nhớ đến
mình thời sinh viên. Nhớ đến mình thời còn trẻ tràn đầy nhiệt huyết,
đã tới tận nơi gặp Triết gia để mưu cầu chân lý.
Chàng thanh niên: Vâng, đúng thế đấy. Tôi đang mưu cầu chân lý.
Chân lý của cuộc đời.
Triết gia: Trước đây tôi chưa từng nhận đệ tử, cũng không hề thấy
cần thiết phải làm điều đó. Nhưng kể từ khi trở thành môn đồ của
triết học Hy Lạp và gặp được một quan niệm khác, tôi có cảm giác
trong thâm tâm mình đã chờ đợi một Chàng thanh niên như cậu bấy
lâu nay. Một quan niệm khác? Đó là gì vậy? Nào, hãy cùng vào thư
phòng của tôi. Sẽ là một đêm dài đây. Tôi sẽ pha cà phê nóng.
❄❄❄❄❄❄❄❄❄
Cuốn sách này tóm tắt tư tưỏng của Alfred Adler (tâm lý học Adler),
người được mệnh danh là một trong "ba người khổng lồ của tâm lý
học" sánh ngang với Freud và Jung, qua hình thức câu chuyện "cuộc
đối thoại giữa Chàng thanh niên và Triết gia".
Được sự ủng hộ to lớn ở các nước châu Âu và Mỹ, tâm lý học Adler
đưa ra câu trả lời rất đơn giản và cụ thể cho câu hỏi mang tính triết
học "Làm thế nào để con người sống hạnh phúc?" Hiểu được tư
tưỏng có thể coi là một chân lý thế giới này, cuộc đời bạn từ nay sẽ
thay đổi ra sao? Hay sẽ không có gì thay đổi...?
SachVui.Com hân hạnh được mang cuốn sách tuyệt vời này đến quý
bạn đọc tại Việt Nam.
Nào, hãy cùng Chàng thanh niên bước qua "cánh cửa".

ĐÊM THỨ NHẤT: Hãy phủ nhận sang chấn tâm lý


Vào đến thư phòng, Chàng thanh niên cúi người khom lưng ngồi
xuống một chiếc ghế. Tại sao anh lại phản đối gay gắt quan điểm của
Triết gia đến như vậy? Lý do thật rõ ràng. Từ nhỏ anh đã không tự
tin, cảm thấy rất tự ti về xuất thân, thành tích học tập cũng như vẻ
ngoài của mình. Có lẽ vì vậy nên anh bận tâm quá mức đến cái nhìn
của người khác. Vả lại, anh không thể thực lòng mừng cho hạnh
phúc của người khác, đồng thời luôn ở trong tình trạng căm ghét bản
thân. Đối với anh, quan điểm của Triết gia quả là không tưởng.

"Người khổng lồ thứ ba" chưa được biết
đến
Chàng thanh niên: Lúc nãy thầy đã nói "một quan niệm khác".
Nhưng tôi nghe nói chuyên môn của thầy là triết học Hy Lạp cơ mà?
Triết gia: Đúng vậy, từ hồi mười mấy tuổi tôi đã làm bạn với triết học
Hy Lạp. Với những người khổng lồ tri thức từ Sokrates đến Platon,
Aristoteles. Hiện tại tôi đang dịch tác phẩm của Platon và có lẽ đến
cuối đời tôi cũng không ngừng tìm hiểu về Hy Lạp cổ đại.
Chàng thanh niên: Thế "một quan niệm khác" là gì vậy?
Triết gia: Đó là một trường phái tâm lý học hoàn toàn mới do Alfred
Adler, bác sĩ tâm thần học người Áo sáng lập vào đầu thế kỷ 20.
Hiện nay, chúng ta thường gọi là "Tâm lý học Adler".
Chàng thanh niên: Chà, thật bất ngờ. Chuyên gia về triết học Hy
Lạp lại nghiên cứu cả tâm lý học sao?
Triết gia: Tôi không rõ các trường phái tâm lý học khác thì như thế
nào. Nhưng có thể nói tâm lý học Adler rõ ràng là một tư tưởng, một
quan điểm học thuật gần gũi với triết học Hy Lạp.
Chàng thanh niên: Nếu là tâm lý học của Freud hay Jung thì tôi
cũng hiểu được ít nhiều. Đó đúng là một lĩnh vực nghiên cứu thú vị.
Triết gia: Đúng vậy, Freud và Jung cũng nổi tiếng ở nước ta. Adler
vốn là thành viên tích cực trong Hiệp hội phân tâm học Vienna do
Freud đứng đầu. Nhưng ông đã tách ra do xung đột về quan điểm và
khởi xướng "Tâm lý học cá nhân" dựa trên lý thuyết của riêng mình.
Chàng thanh niên: Tâm lý học cá nhân? Lại là một từ ngữ nghe thật
lạ. Tóm lại, nhân vật Adler đó là đệ tử của Freud phải không?
Triết gia: Không, không phải đệ tử. Mọi người thường hay hiểu
nhầm như vậy nhưng cần phải phủ nhận điều này. Adler và Freud
tuổi tác khá gần nhau và mối quan hệ giữa họ là giữa hai nhà nghiên
cứu bình đẳng. Về điểm này, ông khác hẳn với Jung, người kính
trọng Freud như cha đẻ. Ở Nhật Bản, khi nói tới tâm lý học, mọi
người chỉ nghĩ đến Freud và Jung, nhưng trên thế giới, tên của Adler
cũng được đề cập đến như là một trong ba người khổng lồ của tâm

lý học, ngang hàng với Freud và Jung.
Chàng thanh niên: Thì ra là vậy. Hiểu biết của tôi chưa đến nơi đến
chốn rồi.
Triết gia: Cậu không biết Adler cũng chẳng có gì ngạc nhiên cả.
Chính Adler đã nói thế này: "Có lẽ sẽ đến lúc chẳng còn ai nhớ tới
tến tôi. Có lẽ mọi người thậm chí sẽ lãng quên cả sự tồn tại của
trường phái Adler." Nhưng, ông cũng nói, như thế cũng chẳng sao.
Bởi vì nếu sự tồn tại của trường phái Adler bị lãng quên, có nghĩa là
tư tưởng của ông đã thoát ly khỏi lĩnh vực học thuật và trở thành một
thứ nhận thức phổ biến (common sense) của mọi người.
Chàng thanh niên: Tức là, nó là không đơn thuần chỉ còn là một
lĩnh vực học thuật vị học thuật?
Triết gia: Đúng vậy. Dale Carnegie, tác giả nổi tiếng với các tác
phẩm bán chạy tầm cỡ thế giới như Đắc nhân tâm, Quẳng gánh lo đi
mà vui sống cũng đánh giá Adler là: "Một nhà tâm lý học vĩ đại đã
dành cả cuộc đời nghiên cứu về con người và năng lực tiềm tàng
của con người", và tác phẩm của ông phản ảnh rõ nét nhiều tư tưỏng
của Adler. Tương tự, ngay cả cuốn Bảy thói quen của người thành
đạt của Stephen Covey cũng có những nội dung rất gần với tư tưởng
của Adler. Nghĩa là, tâm lý học Adler được đón nhận như chân lý,
như đỉnh cao của lĩnh vực khám phá con người, chứ không phải một
bộ môn học thuật khô khan. Tuy nhiên, thời đại này vẫn chưa theo
kịp tư tưởng được cho là đi trước cả trăm năm của Adler. Quan điểm
của ông tiên phong đến mức như vậy đó.
Chàng thanh niên: Như vậy tức là quan niệm của thầy không chỉ
dựa trên nền tảng triết học Hy Lạp mà còn cả quan điểm của tâm lý
học Adler?
Triết gia: Đúng là như vậy.
Chàng thanh niên: Tôi hiểu rồi. Tôi xin hỏi một điều nữa, về vị thế
căn bản của thầy. Thầy là Triết gia hay là nhà tâm lý học?
Triết gia: Tôi là một nhà triết học. Là một người sống trong triết học.
Và đối với tôi, tâm lý học Adler là một tư tưởng ngang hàng với triết
học Hy Lạp, đó là một quan điểm triết học.
Chàng thanh niên: Được rồi. Vậy tôi xin bắt đầu tranh luận.

Tại sao nói "Con người có thể thay đổi"?
Chàng thanh niên: Trước hết, chúng ta hãy cùng xác định các vấn
đề cần tranh luận. Thầy nói rằng: "Con người có thể thay đổi." Không
chỉ thế, ai cũng có thể hạnh phúc.
Triết gia: Đúng vậy, không có ngoại lệ.
Chàng thanh niên: Chúng ta sẽ tranh luận về hạnh phúc sau, trước
hết, tôi xin hỏi về "thay đổi". Con người ai cũng mong muốn thay đổi.
Tôi cũng vậy, và có lẽ nếu ra hỏi những người qua đường ngoài kia,
họ cũng có cùng câu trả lời. Tuy nhiên, tại sao mọi người lại đều
muốn thay đổi.
Câu trả lời chỉ có một, là vì người ta không thể thay đổi. Nếu có thể
dễ dàng thay đổi, sẽ chẳng ai mất công "mong được thay đổi" cả.
Con người dẫu có muốn cũng không thể thay đổi được. Chính vì thế,
mới có không biết bao nhiêu người bị lừa bịp bởi các tôn giáo mới,
các buổi hội thảo tự khai sáng kỳ quặc rao giảng về việc có thể thay
đổi con người. Tôi nói không đúng sao?
Triết gia: Vậy tôi xin hỏi ngược lại cậu. Tại sao cậu cứ khăng khăng
rằng con người không thể thay đổi?
Chàng thanh niên: Tại sao ư? Vì thế này. Trong đám bạn tôi, có một
cậu cứ giam mình trong phòng suốt bao năm nay. Cậu ấy muốn ra
ngoài và nếu được cũng muốn có một công việc nữa. Cậu ấy rất
muốn "thay đổi" bản thân mình hiện giờ. Với tư cách bạn bè, tôi xin
đảm bảo cậu ấy là một người rất chăm chỉ và sẽ có ích cho xã hội.
Tuy nhiên, cậu ấy sợ ra khỏi nhà. Chỉ cần bước một bước ra ngoài là
tim cậu ấy bắt đầu đập nhanh, chân tay run lẩy bẩy. Đó hẳn là một
chứng bệnh tâm thần. Muốn thay đổi cũng không thể thay đổi.
Triết gia: Theo cậu, lý do gì khiến cậu ấy không thể ra ngoài?
Chàng thanh niên: Tôi không rõ lắm. Có thể là do quan hệ với cha
mẹ, hoặc cậu ấy từng bị sỉ nhục ở trường, ở nơi làm việc dẫn đến
sang chấn tâm lý. Hoặc có khi ngược lại, là do cậu ấy được nuông
chiều thái quá. Nói tóm lại tôi cũng không tiện dò hỏi kỹ quá khứ và
hoàn cảnh gia đình cậu ấy.

Triết gia: Tóm lại là, trong quá khứ của người bạn cậu, đã xảy ra
một sự kiện trở thành nguyên nhân gây sang chấn tâm lý hay gì đó.
Và kết quả là cậu ấy không thể ra ngoài được nữa. Ý cậu là vậy phải
không?
Chàng thanh niên: Tất nhiên là vậy. Trước mọi kết quả đều có
nguyên nhân. Có gì lạ cơ chứ.
Triết gia: Vậy, giả sử nguyên nhân cậu ấy không dám ra khỏi nhà là
do hoàn cảnh gia đình hồi nhỏ. Giả sử cậu ấy lớn lên đã bị cha mẹ
ngược đãi, và không hề biết đến tình yêu thương. Vì vậy, cậu ấy sợ
tiếp xúc với người khác, không dám ra khỏi nhà. Chuyện có thể là
như thế chăng?
Chàng thanh niên: Nhiều khả năng là như thế. Chuyện đó hẳn sẽ
gây ra sang chấn nặng nề.
Triết gia: Và cậu nói "Trước mọi kết quả đều có nguyên nhân".
Nghĩa là cậu cho rằng tôi của lúc này (kết quả) là do các sự kiện
trong quá khứ (nguyên nhân quyết định). Tôi hiểu như vậy có đúng
không?
Chàng thanh niên: Tất nhiên.
Triết gia: Nếu hiện tại của tất cả mọi người đều do các sự kiện trong
quá khứ quyết định như cậu nói thì chẳng phải sẽ lạ lắm sao?
Như vậy thì, nếu những người bị cha mẹ ngược đãi khi còn nhỏ mà
lại không có kết quả giống như người bạn của cậu, tức là không giam
mình trong phòng, thì sẽ không hợp lý. Quá khứ quyết định hiện tại,
nguyên nhân chi phối kết quả là như vậy phải không?
Chàng thanh niên: ... Thầy muốn nói điều gì?
Triết gia: Nếu chỉ chú ý đến nguyên nhân trong quá khứ, giải thích
sự việc chỉ bằng nguyên nhân, vậy thì sẽ rơi vào quyết định luận.
Nghĩa là cho rằng hiện tại rồi cả tương lai của chúng ta đều đã được
quyết định bởi những sự kiện trong quá khứ, không thể thay đổi
được. Có phải vậy không?
Chàng thanh niên: Vậy ý thầy muốn nói là quá khứ chẳng liên quan
gì?

Triết gia: Đúng vậy. Đó là quan điểm của tâm lý học Adler.
Chàng thanh niên: Rõ rồi. Vậy là điểm mâu thuẫn giữa chúng ta đã
rõ. Nhưng, thưa thầy, theo như thầy vừa nói thì cậu bạn tôi không
dám ra ngoài nữa chẳng vì lý do gì cả sao? Bởi thầy nói rằng những
sự kiện trong quá khứ chẳng liên quan gì. Tôi xin lỗi, nhưng chuyện
đó tuyệt đối không thể. Phải có lý do nào đó đằng sau việc cậu ấy cứ
giam mình trong phòng chứ. Nếu không sẽ không hợp lý!
Triết gia: Đúng vậy. Phải có lý do nào đó. Vì vậy, tâm lý học Adler
nghĩ về mục đích trong hiện tại chứ không phải về nguyên nhân
trong quá khứ.
Chàng thanh niên: Mục đích trong hiện tại?
Triết gia: Không phải bạn cậu "lo lắng nên không dám ra ngoài" mà
ngược lại, tôi cho rằng cậu ấy không muốn ra ngoài nên tạo ra cảm
giác lo lắng.
Chàng thanh niên: Sao cơ?
Triết gia: Nghĩa là, bạn cậu đã có mục đích "không ra ngoài" trước
rồi mới tạo ra cảm giác lo lắng, sợ hãi làm phương tiện để đạt được
mục đích đó. Tâm lý học Adler gọi đó là "thuyết mục đích".
Chàng thanh niên: Thầy đùa sao! Tự tạo ra cảm giác bất an và sợ
hãi ư? Thầy đang nói rằng bạn tôi giả bệnh sao?
Triết gia: Không phải là giả bệnh. Nỗi lo lắng, sợ hãi bạn cậu cảm
nhận được là thật. Sẽ có lúc, cậu ấy còn khổ sở vì đau đầu như búa
bổ hay bị những cơn đau bụng dữ dội giày vò. Những triệu chứng đó
cũng là thứ được tạo ra để đạt được mục đích "không ra ngoài".
Chàng thanh niên: Không thể thế được! Luận điệu này quá phi lý!
Triết gia: Không. Đây chính là sự khác nhau giữa tư duy theo "thuyết
nguyên nhân" và "thuyết mục đích". Những điều cậu nói đều dựa trên
thuyết nguyên nhân. Nếu cứ tiếp tục dựa dẫm vào nguyên nhân thì
chúng ta sẽ mãi mãi không thể tiến thêm bước nào cả.

Sang chấn tâm lý vốn không tồn tại
Chàng thanh niên: Nếu thầy kiên quyết đến mức đó thì xin hãy giải
thích rõ. Sự khác nhau giữa "thuyết nguyên nhân" và "thuyết mục
đích" rốt cuộc là gì?
Triết gia: Chẳng hạn, cậu bị cảm, sốt cao, phải đi khám bác sĩ. Và
bác sĩ giải thích lý do bị cảm là: "Anh bị cảm do hôm qua mặc phong
phanh đi ngoài đường" và coi thế là xong. Đến đó thì cậu có hài lòng
không? Làm sao mà hài lòng được. Nguyên nhân là do mặc phong
phanh, bị ngấm mưa hay gì chẳng thế. Vấn đề là tôi đang khổ sở vì
sốt cao, là tình trạng bệnh của tôi. Nếu là bác sĩ thì nên sử dụng
những biện pháp chuyên môn như kê đơn thuốc, tiêm để điều trị.
Nhưng những người theo thuyết nguyên nhân, như các nhà tư vấn
tâm lý hay bác sĩ tâm thần học đều chỉ dừng lại ở việc chỉ ra rằng
"Bạn đang khổ sở là do những chuyện xảy ra trong quá khứ" hay
động viên, "Vì vậy, bạn không có lỗi gì cả". Cái gọi là sang chấn,
chính là điển hình của thuyết nguyên nhân.
Chàng thanh niên: Khoan đã! Nghĩa là thầy phủ nhận sự tồn tại của
sang chấn tâm lý?
Triết gia: Tôi một mực phủ nhận.
Chàng thanh niên: Sao thầy có thể... Chẳng phải thầy, không, chẳng
phải Adler là một nhà tâm lý học lớn sao?
Triết gia: Tâm lý học Adler phủ nhận hoàn toàn sang chấn tâm lý.
Đây là một điểm rất mới, có tính bước ngoặt. Đúng là quan điểm về
sang chấn của Freud rất khiến người ta quan tâm. Ông cho rằng vết
thương lòng ở quá khứ dẫn đến nỗi bất hạnh trong hiện tại. Khi coi
cuộc đời là một "câu chuyện" dài, thì logic nhân quả dễ hiểu cũng
như sự phát triển cốt truyện kịch tính sẽ rất có sức hấp dẫn.
Tuy nhiên, khi phủ định quan điểm về sang chấn, Adler đã nói như
thế này. "Bản thân kinh nghiệm không phải nguyên nhân của thành
công hay thất bại. Chúng ta không đau khổ vì những cú sốc trong trải
nghiệm của bản thân - cái được gọi là sang chấn tâm lý - mà sự thực
là từ những trải nghiệm ấy chúng ta tìm ra những điều phù hợp với
mục đích của mình! Con người không được tạo ra bởi trải nghiệm
của bản thân trong quá khứ, mà bởi ý nghĩa chúng ta gán cho những

trải nghiệm đó."
Chàng thanh niên: Tìm thấy điều phù hợp với mục đích của mình?
Triết gia: Đúng vậy. Hãy chú ý rằng, Adler nói tạo ra bản thân nhờ
vào "ý nghĩa chúng ta gán cho trải nghiệm", chứ không phải "chính
trải nghiệm". Tôi không nói là những sự kiện như gặp tai nạn nghiêm
trọng hay bị ngược đãi hồi nhỏ không hề ảnh hưởng chút nào tới việc
hình thành nhân cách. Ngược lại, chúng có ảnh hưởng lớn. Nhưng
điều quan trọng là bản thân trải nghiệm ấy không phải điều quyết
định. Chúng ta quyết định cuộc đời mình bằng cách gán ý nghĩa nào
đó cho những trải nghiệm trong quá khứ. Cuộc đời không phải thứ
được kẻ khác định đoạt mà do chính mình lựa chọn, sống như thế
nào là do chính bản thân mình.
Chàng thanh niên: Vậy, lẽ nào thầy cho rằng bạn tôi thích thế nên
mới tự giam mình trong phòng? Rằng cậu ấy chủ động lựa chọn ở lì
trong phòng? Thật nực cười. Cậu ấy không chủ động chọn mà là
"buộc phải" chọn. Cậu ấy bị buộc phải là bản thân mình trong hiện tại!
Triết gia: Không phải! Giả sử bạn cậu cho rằng "Mình bị cha mẹ
ngược đãi nên không thể thích ứng với xã hội", thì hẳn có "mục đích"
thúc đẩy cậu ta nghĩ như vậy.
Chàng thanh niên: Mục đích như thế nào?
Triết gia: Rõ nhất là có mục đích "không ra ngoài". Để không phải ra
ngoài, cậu ta tạo ra cảm giác lo lắng, sợ hãi.
Chàng thanh niên: Tại sao cậu ấy không muốn ra ngoài? Vấn đề là
ở chỗ đó!
Triết gia: Vậy thì hãy đặt mình vào vị trí của bố mẹ cậu ấy. Nếu con
cậu ru rú giam mình trong phòng, cậu sẽ thấy thế nào?
Chàng thanh niên: Tất nhiên là tôi lo lắng rồi. Làm thế nào để thằng
bé quay lại với xã hội, làm thế nào để nó trở lại hoạt bát như xưa, có
phải cách nuôi dạy con của mình sai ở chỗ nào không... Tôi sẽ
nghiêm túc suy nghĩ những vấn đề ấy, đồng thời tìm mọi cách để
đưa con mình quay trở lại xã hội.
Triết gia: Vấn đề là ở đó.

Chàng thanh niên: Ở đâu cơ?
Triết gia: Nếu không ra ngoài, cứ ở lì trong phòng, cha mẹ sẽ lo
lắng. Có thể chiếm trọn sự chú ý của cha mẹ. Sẽ được nâng như
nâng trứng, hứng như hứng hoa.
Ngược lại, hễ ra khỏi nhà một bước, cậu ta sẽ lẫn vào "số đông"
chẳng được ai chú ý. Lọt thỏm giữa những người không quen biết,
trở thành một kẻ bình thường hoặc kém cỏi hơn người khác. Và sẽ
chẳng được ai nâng niu nữa... Đây là tâm lý thường thấy ở những
người giam mình trong phòng.
Chàng thanh niên: Vậy, nếu theo lập luận của thầy thì bạn tôi đã đạt
được "mục đích" và hài lòng với tình trạng bây giờ?
Triết gia: Có lẽ cậu ấy không hài lòng, và cũng không hạnh phúc.
Nhưng, chắc chắn là cậu ấy đã hành động theo mục đích ấy. Không
chỉ riêng cậu ấy mà tất cả chúng ta đều đang sống theo một mục đích
nào đó. Đó là quan niệm của thuyết mục đích.
Chàng thanh niên: Không, không, dù gì tôi cũng không thể chấp
nhận quan điểm này. Bạn tôi vốn...
Triết gia: Được rồi, cứ tiếp tục câu chuyện về bạn cậu thì cuộc tranh
luận sẽ chẳng đi đến đâu cả. Bàn luận về một người vắng mặt thật
chẳng hay ho gì. Chúng ta hãy tìm một ví dụ khác.
Chàng thanh niên: Vậy ví dụ này có được không? Chuyện vừa xảy
ra với chính tôi hôm qua.
Triết gia: Ờ, hãy kể cho tôi nghe nào.

Con người ưa ngụy tạo cơn giận
Chàng thanh niên: Chiều hôm qua, lúc tôi đang đọc sách trong quán
cà phê, người phục vụ đi ngang qua làm đổ cà phê lên áo khoác của
tôi. Đó là chiếc áo đắt tiền tôi vừa mới mua. Giận quá, tôi bất giác
quát ầm lên. Bình thường tôi chẳng bao giờ lớn tiếng ở nơi công
cộng. Nhưng riêng hôm qua, tôi đã quát to đến mức cả quán nghe
thấy. Tôi đã bị cơn giận chi phối, đánh mất bản thân mình. Thầy thấy
sao, ở đây có chỗ cho cái gọi là "mục đích" không? Dù có xem xét
thế nào thì đây cũng là hành vi bắt nguồn từ "nguyên nhân" phải
không?
Triết gia: Tức là cậu bị cảm xúc "giận dữ" điều khiển nên đã quát ầm
lên. Bình thường cậu vốn là người ôn hòa nhưng lúc đó lại không thể
cưỡng lại cảm xúc giận dữ. Đó là một sức mạnh bất khả kháng, bản
thân không thể làm gì được. Ý cậu là vậy phải không?
Chàng thanh niên: Vâng. Vì đó là một hành động bộc phát. Tôi lên
tiếng khi còn chưa kịp nghĩ.
Triết gia: Thế giả sử, hôm qua tình cờ cậu lại mang theo một con
dao và trong con giận dữ đã đâm đối phương. Trong trường hợp đó
cậu còn có thể biện minh "Đó là một sức mạnh bất khả kháng, bản
thân không thể làm gì được" không?
Chàng thanh niên: Lý luận thế có phần cực đoan!
Triết gia: Không phải cực đoan. Nếu cứ theo lý lẽ của cậu mà suy
diễn, thì tất cả những hành động phạm tội do tức giận đều là lỗi của
"cơn giận", không phải trách nhiệm của đương sự. Bởi vì cậu nói
rằng con người không cưỡng lại được cảm xúc.
Chàng thanh niên: Vậy thầy định giải thích cơn giận của tôi lúc đó
như thế nào?
Triết gia: Đơn giản thôi. Không phải cậu "lớn tiếng vì bị cơn giận
điều khiển". Mà là cậu nổi giận để lớn tiếng. Nghĩa là, để đạt được
mục đích là lớn tiếng quát tháo, cậu đã tạo ra cảm xúc giận dữ.
Chàng thanh niên: Thầy nói sao cơ?
Triết gia: Cậu có mục đích là lớn tiếng quát tháo trước. Nghĩa là cậu

muốn khuất phục người phục vụ đã mắc lỗi, buộc người đó phải
nghe lời mình bằng cách quát tháo. Cậu đã ngụy tạo cảm xúc giận
dữ làm phương tiện cho mục đích đó.
Chàng thanh niên: Ngụy tạo? Thật nực cười!
Triết gia: Vậy tại sao cậu lại lớn tiếng?
Chàng thanh niên: Thì là vì tôi tức giận.
Triết gia: Không phải. Không cần phải quát tháo mà chỉ ôn tồn nói lý
lẽ thì người phục vụ cũng sẽ lễ phép xin lỗi, làm các việc cần thiết
như dùng khăn lau sạch hoặc thậm chí có thể đi giặt áo cho cậu. Hơn
nữa thâm tâm cậu cũng đoán được anh ta sẽ làm như thế.
Mặc dù vậy, cậu vẫn lớn tiếng nhiếc móc anh ta. Cậu cảm thấy ôn
tồn nói lý lẽ thì thật là phiền phức, cậu muốn khuất phục đối phương
không có khả năng chống trả bằng một cách dễ dàng hơn. Cậu đã sử
dụng "cảm xúc giận dữ" làm công cụ cho điều đó.
Chàng thanh niên: ... Không, tôi không bị lừa đâu, không bị lừa đâu!
Giả vờ giận dữ để khuất phục đối phương? Tôi xin khẳng định là
mình chẳng có lấy một giây mà nghĩ đến điều đó. Không phải tôi nổi
giận sau khi đã suy nghĩ. Giận dữ vốn là một thứ cảm xúc mang tính
bột phát!
Triết gia: Đúng vậy. Giận dữ quả thực là cảm xúc tức thời. Có một
câu chuyện thế này. Một lần, mẹ và con gái đang lớn tiếng tranh cãi.
Đột nhiên, chuông điện thoại reo. "A lô," trong giọng nói của người
mẹ vừa vội vã nhấc máy vẫn còn dấu vết tức giận. Nhưng người gọi
điện là giáo viên chủ nhiệm của con gái. Vừa nhận ra điều đó, giọng
người mẹ chuyển sang lịch sự ngay. Bà tiếp tục nói với tông giọng xã
giao đó khoảng năm phút rồi đặt máy xuống. Ngay lập tức, vẻ mặt
người mẹ lại thay đổi, tiếp tục trách mắng con gái.
Chàng thanh niên: Có gì đâu, chuyện đó vẫn hay xảy ra mà.
Triết gia: Cậu chưa hiểu sao? Nghĩa là cơn giận là công cụ có thể
kiểm soát được. Nó có thể dịu đi một cách kỳ diệu ngay khi nghe điện
thoại và cũng có thể lại được giải phóng khi ngắt điện thoại. Người
mẹ quát tháo không phải vì không kiềm chế được cơn giận. Mà chỉ
đang sử dụng cảm xúc giận dữ để lớn tiếng trấn áp con gái, áp đặt

suy nghĩ của mình lên cô bé mà thôi.
Chàng thanh niên: Thầy muốn nói rằng, cơn giận là phương tiện để
đạt được mục đích?
Triết gia: Thuyết mục đích nói như vậy.+
Chàng thanh niên: ... Chà, thầy đúng là một người theo chủ nghĩa
hư vô đán...