thực hiện và giới thiệu
Dự án Văn hóa Uống nước nhớ nguồn
tri ân các anh hùng liệt sỹ
đã hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc
Với sự phối hợp thực hiện của
Trung tâm Thông tin Truyền thông Vì môi trường phát triển và Công ty Văn hóa Trí tuệ Việt

Cuốn sách này được xuất bản trong Chương trình Đền ơn đáp nghĩa
THờ PHụNG VÀ LƯU DANH anh hùng liệt sỹ việt nam
do TạP CHÍ TRÍ THứC VÀ PHÁT TRIểN thực hiện

thực hiện và giới thiệu
Dự án Văn hóa Uống nước nhớ nguồn
tri ân các anh hùng liệt sỹ
đã hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc
Với sự phối hợp thực hiện của
Trung tâm Thông tin Truyền thông Vì môi trường phát triển và Công ty Văn hóa Trí tuệ Việt

Nhà xuất bản thông tấn xã việt nam
2013

Chỉ đạo thực hiện nội dung và tổ chức chương trình
Thờ phụng và Lưu danh anh hùng liệt sỹ việt nam:
Nhà thơ - Nhà báo đoàn mạnh phương
Tổng Biên tập Tạp chí Trí thức và Phát triển
Giám đốc Trung tâm Thông tin Truyền thông
Liên hiệp các Hội Khoa học & Kỹ thuật Hà Nội
Giám đốc Dự án Văn hóa Uống nước nhớ nguồn

Ban biên tập và thực hiện nội dung:
Hội Nhà báo Việt Nam
Chi hội Nhà báo tạp chí trí thức và phát triển
Nhà báo trần miêu - Nhà báo đẶNG đÌNH cHẤN
Nhà báo Trần văn trường - Nhà báo TRẦN anh tuấn
Nhà báo Hoàng việt hùng- Nhà báo cao ngọc hà
Các Biên tập viên:
phạm thủy - tiến cao - thanh tâm
lê Minh nguyệt - anh tài

Ban biên tập chân thành cảm ơn các tác giả, các nhà báo,
nhà văn, nhà thơ, các doanh nhân, doanh nghiệp, các cơ quan,
đơn vị đã nhiệt tình tham gia, giúp đỡ và đồng hành cùng chúng tôi
trong Chương trình xuất bản có ý nghĩa này.

Ảnh: TL

Ngày 15-01-1967 Chủ tịch Hồ Chí Minh đến thăm Đại hội thi đua các đội Thanh niên
xung phong chống Mỹ cứu nước toàn miền Bắc.

“Không có việc gì khó
Chỉ sợ lòng không bền
Đào núi và lấp biển
Quyết chí ắt làm nên”
Hồ Chí Minh
(Bài thơ Bác đọc tặng TNXP khi Người đến thăm
Liên phân đội TNXP 312 tại rừng Nà Cù (Bắc Kạn)
đêm 20-3-1951)

Lời tri ân
Trong hai cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc ta chống giặc ngoại xâm, đã
có hàng triệu người con ưu tú của đất nước ngã xuống “cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh”
để giành lại độc lập tự do cho Tổ quốc. Đời đời nhớ ơn các Anh hùng liệt sỹ vừa là trách
nhiệm, vừa là tình cảm thiêng liêng của mỗi người Việt Nam yêu nước, thương nòi.
Với tâm nguyện, lòng biết ơn và sự tri ân sâu sắc, trong nhiều năm qua, Dự án
Văn hóa Uống nước nhớ nguồn thuộc Tạp chí Trí thức và Phát triển - Liên hiệp các
Hội khoa học và kỹ thuật Hà Nội, với sự chung tay góp sức của nhiều đơn vị, cá nhân,
đã thực hiện bộ sách HUYỀN THOẠI VIỆT NAM gắn liền với những sự kiện lịch sử lớn,
những ghi dấu sâu đậm trong hai cuộc kháng chiến hào hùng của dân tộc. Đặc biệt
trong bộ sách mang tên HUYỀN THOẠI đó trang trọng lưu danh hàng chục vạn Anh
hùng liệt sỹ đã hiến dâng tuổi thanh xuân của mình vì độc lập tự do của đất nước. Trong
những con người linh thiêng ấy, có những liệt sỹ chỉ còn dòng tên để lại với gia đình, với
quê hương đất nước... Những cuốn sách trong bộ sách HUYỀN THOẠI có một không hai
đó được xuất bản đã làm lay động hàng triệu trái tim đồng bào, đồng chí cả nước.
Để góp phần bảo tồn ký ức cho các thế hệ mai sau và thể theo ước nguyện của
đông đảo đồng chí, đồng bào, của các gia đình thân nhân liệt sỹ, Dự án văn hóa Uống
nước nhớ nguồn - Tạp chí Trí thức và Phát triển thực hiện Chương trình THỜ PHỤNG VÀ
LƯU DANH ANH HÙNG LIỆT SỸ VIỆT NAM. Chương trình bao gồm việc thực hiện và xuất bản
10 cuốn Đại sách lưu danh liệt sỹ với kích thước mỗi cuốn là 0,7m x 1,0m, trọng lượng
hàng trăm ki lô gam một cuốn, để đặt thờ tại một ngôi Chùa lớn mãi mãi về sau.
Được sự nhất tâm quý báu của Đại đức trụ trì Thích Trúc Thái Minh và các nhà
sư hành lễ chùa Ba Vàng (Thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh) những cuốn Đại sách
được rước về đặt thờ trang trọng tại ngôi Chùa linh thiêng để phật tử thập phương và
các thế hệ người Việt Nam mỗi khi đến Chùa đều thắp nén tâm hương tưởng niệm, thờ
phụng và mãi mãi ghi nhớ công ơn của các Anh hùng liệt sỹ. Những làn khói hương
tưởng niệm, những lời cầu nguyện tri ân ngày ngày, làm an thỏa vong linh các liệt sỹ và
góp phần vơi bớt nỗi đau của các gia đình thân nhân liệt sỹ trên mọi miền đất nước…
Đó cũng là tâm nguyện của mỗi người chúng ta.
Ban tổ chức Chương trình chân thành cảm ơn những tấm lòng hảo tâm của các
doanh nghiệp, doanh nhân và của bà con cô bác gần xa đã quan tâm, hỗ trợ cho Chương
trình ý nghĩa thiêng liêng này.
Xin kính cẩn nghiêng mình tưởng niệm các liệt sỹ linh thiêng.
ĐỒNG TRƯỞNG BAN TỔ CHỨC CHƯƠNG TRÌNH

ĐẠI ĐỨC TRỤ TRÌ
CHÙA BA VÀNG

Thích Trúc Thái Minh

TỔNG BIÊN TẬP TẠP CHÍ TRÍ THỨC VÀ PHÁT TRIỂN
GIÁM ĐỐC DỰ ÁN VĂN HÓA UỐNG NƯỚC NHỚ NGUỒN

Nhà báo Đoàn Mạnh Phương

Phần thưởng cao quý
niềm tự hào của TNXP Việt Nam

danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân
nhà nước phong tặng lực lượng thanh niên xung phong việt nam
(11 - 11 - 1997)

lễ đón nhận danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân của lực lượng TNXP
được tổ chức trọng thể tại đại hội vii đoàn tncs hồ chí minh
Trong ảnh: Chủ tịch nước Trần Đức Lương gắn Huy hiệu Anh hùng lực lượng
vũ trang nhân dân lên lá cờ truyền thống của TNXP Việt Nam

Lực lượng TNXP siết chặt đội ngũ sẵn sàng đáp ứng lời kêu gọi của Đảng và Bác Hồ,
góp sức người, sức của cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước
Ảnh: T.L

Sinh ra trong khói lửa chiến tranh với những nhiệm vụ nặng nề và vẻ vang do
Đảng và Bác Hồ giao phó, vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giành độc lập, tự do
cho Tổ quốc, lực lượng Thanh niên xung phong (TNXP) luôn tỏ rõ vai trò xung
kích và khí phách anh hùng trong phục vụ chiến đấu và chiến đấu. Những dấu
mốc quan trọng và những thành tích xuất sắc của lực lượng TNXP đã góp phần
xứng đáng vào chiến thắng hào hùng của cả dân tộc. Đó cũng chính là hành
trình lịch sử vẻ vang rất đỗi tự hào của lực lượng TNXP Việt Nam.

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Thanh niên xung phong
những chặng đường lịch sử
Đội thanh niên xung phong công tác Trung ương
Năm 1950 cục diện chiến tranh trên chiến trường Đông Dương có những thay đổi
cơ bản. Với khẩu hiệu “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả để chiến thắng”, từ đầu năm 1950,
Trung ương Đảng đã chỉ thị cho Liên Khu ủy Việt – Bắc “chuẩn bị chiến trường Đông
Bắc cho thật đầy đủ để khi có điều kiện sẽ mở một chiến dịch lớn, quét địch ra khỏi
đường số 4, đánh bại quân địch trong vùng Đông Bắc”.
Tháng 5-1950, Trung ương lại chỉ thị cho liên khu ủy Việt Bắc “về việc sửa đường
và vận tải” và nhắc “các cấp Đảng bộ phải cử một số cán bộ có năng lực phụ trách các
công trường, chọn những đoàn viên hăng hái, khỏe mạnh, tổ chức thành “những đội
xung phong công tác làm động cơ thúc đẩy nhân dân”.
Ngày 15-7-1950, thực hiện Chỉ thị của Trung ương Đảng và Hồ Chủ tịch, Đảng
Đoàn thanh vận Trung ương quyết định thành lập Đội thanh niên xung phong công tác
Trung ương đầu tiên để phục vụ Chiến dịch Biên Giới. Ban chỉ huy lâm thời của Đội
gồm 5 đồng chí, do đồng chí Vương Bích Vượng, Ủy viên Ban chấp hành Đoàn Thanh
niên Cứu quốc làm Đội trưởng và Bí thư chi bộ.
Đội TNXP công tác Trung ương đầu tiên gồm 225 đội viên, được tổ chức thành ba
liên phân đội, dưới liên phân đội có các phân đội. Toàn đội có 73 đảng viên trẻ và hầu
hết là đoàn viên thanh niên Cứu quốc, tuổi từ 18 đến 25. Thời gian phục vụ của đội viên
là 6 tháng và được hưởng chế độ cung cấp như bộ đội địa phương.
Đội TNXP công tác Trung ương đầu tiên hoạt động cho tới tháng 01/1952 thì giải
thể sau khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ và hết thời gian phục vụ. Phần lớn đội viên trở
về địa phương công tác và sản xuất. Một số cán bộ, đội viên tình nguyện về nhận nhiệm
vụ ở Đội TNXP công tác thứ hai.
Đội TNXP công tác thứ hai được thành lập tháng 10/1950 để đáp ứng yêu cầu mở
các chiến dịch. Đội gồm 1.737 đội viên, tổ chức thành 8 liên phân đội. Ngày 22-12-1950
Đội được lệnh đi phục vụ chiến dịch Trung du. Các liên phân đội đã bám sát từng bước

12

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam
tiến của bộ đội để tiếp tế đạn dược, kịp thời phục vụ chiến đấu và đưa thương binh về
tuyến sau an toàn. Trên các mặt trận Vĩnh Yên, Núi Danh, Tam Nông (Vĩnh Phú), Bình
Liêu, Bến Tam (Quảng Ninh), các đội viên TNXP đã nêu những tấm gương dũng cảm
và tận tụy chăm sóc thương binh. Với những thành tích phục vụ chiến dịch, Liên phân
đội I được tặng Huân chương Chiến sỹ hạng Ba.
Chỉ sau một thời gian ngắn, Đội TNXP công tác phát triển lên 3.000 đội viên và
bắt đầu nhận nữ thanh niên.
Tháng 3-1951, Đội TNXP công tác Trung ương được bổ sung thêm 9 liên phân đội
mới. Đó là các liên phân đội: Hoàng Hoa Thám, Hoàng Hữu Nam, Hồ Tùng Mậu, Trần
Phú, Tô Hiệu, Hà Huy Tập, Minh Khai, Hoàng Văn Thụ, Lê Hồng Phong…
Đội thanh niên xung phong
Đầu năm 1953 sau khi nhận xét về một số nhược điểm của các Đội TNXP công
tác Trung ương, Bác Hồ đã giao cho đồng chí Vũ Kỳ tổ chức thí nghiệm một Đội TNXP
khác để làm kiểu mẫu. Phương châm tổ chức Đội TNXP mới này là:
Tổ chức 1 đội 1.000 thanh niên chỉ có 5% là cán bộ để gọn, nhẹ, ít người chỉ huy.
Điều kiện gia nhập: Lấy tự nguyện, đi đến kháng chiến thành công, xung phong bất
cứ công tác gì… Thành phần là bần, cố nông, không có phụ nữ.
Phải học tập chính trị, văn hóa, chuyên môn và luyện tập quân sự.
Sinh hoạt: Ưu đãi như bộ đội chủ lực, do Tổng cục cung cấp cấp phát và trang bị
dụng cụ, vũ khí.
Ngày 26-3-1953, đại đội 261, đơn vị đầu tiên của Đội thanh niên xung phong được
thành lập. Đến tháng 7-1953, Đội có 850 đội viên do đồng chí Vũ Kỳ làm Đội trưởng.
Đội chia làm 4 trung đội, mỗi trung đội có 5 tiểu đội. Đội làm công tác phục vụ giao
thông và xây dựng kho tàng ở Lạng Sơn, Bắc Cạn, Tuyên Quang và một trung đội phục
vụ an toàn khu (ATK).
Đoàn TNXP Trung ương
Ngày 19 và 20-9-1953 đồng chí Vũ Kỳ báo cáo với Bác về việc mở rộng đội ngũ
TNXP, Bác chỉ thị phải tuyển thêm 9.000 đội viên để phát triển Đoàn TNXP lên đủ 1
vạn người.
Theo Bác, cần xuống thẳng xã để tuyển. Tổ chức cho thanh niên học tập điều kiện
đi TNXP. Xã bình nghị những người được đi làm nhằm cho thanh niên thấy vinh dự khi
được đi TNXP. Mặt khác thông qua đoàn ủy, phái đoàn phát động quần chúng báo cáo
rõ mục đích, xin chỉ thị, để được sự giúp đỡ.
Đoàn TNXP Trung ương cần có cán bộ, thầy thuốc, quân sự, chính trị, văn hóa,
cung cấp, kỹ thuật (chưa cần kỹ sư, nhưng cần có những người am hiểu công việc), đảm
bảo đủ cho 1 vạn TNXP hoạt động có hiệu quả.
- Về nội quy, không cần nêu rõ làm công việc gì. Hướng là làm bất kỳ mọi việc
khó dễ.

13

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Đ/c Vũ Kỳ báo cáo
với Bác về công tác
của đoàn TNXP
(1953)
Ảnh: T.L

- Nghiên cứu việc cho chi bộ Đảng ra công khai.
- Về công việc chuyên môn, kê khai số dụng cụ cần thiết, Bác sẽ chỉ thị cung cấp.
- Cho một số đi học y tá.
Nhiệm vụ chủ yếu của Đoàn TNXP là: Xung phong mọi việc, bất kỳ việc khó việc
dễ, phục vụ kháng chiến cho đến ngày kháng chiến thành công. Đó là nhiệm vụ rất vẻ
vang của thanh niên chúng ta.
Điều lệ của Đoàn TNXP có 6 phần. Điều lệ quy định rõ tên gọi và nhiệm vụ của
Đoàn, nhiệm vụ của mỗi đội viên, quy định về công tác tổ chức, công tác lãnh đạo và
giáo dục của Đoàn.
Đội TNXP xây dựng CNXH
Miền Bắc hoàn toàn giải phóng. Nhưng hậu quả hơn 80 năm thống trị của thực dân
Pháp và 9 năm kháng chiến trường kỳ thật nặng nề.
Trước tình hình đó Đoàn TNXP được giao làm các nhiệm vụ:
- Tham gia tiếp quản các thành phố Hà Nội, Hải Phòng.
- Thu dọn chiến trường ở Điện Biên Phủ.
- Tham gia hàn gắn vết thương chiến tranh, khôi phục và phát triển kinh tế – xã hội.
Đoàn TNXP tiếp tục chuyển một số cán bộ, đội viên sang làm nhiệm vụ trong
ngành giao thông công chính, bưu điện, công an, thương nghiệp… đồng thời Đoàn
TNXP được bổ sung:
- Một số đội TNXP ở Liên khu V tập kết ra Bắc và những thanh niên ở Nam Bộ
vượt tuyến ra tham gia xây dựng đất nước.
- 1.000 sinh viên đại học ở các thành phố tình nguyện gia nhập TNXP.

14

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam
- Các tỉnh tiến hành tuyển bổ sung, chủ yếu để tham gia xây dựng đường sắt theo
chủ trương của Trung ương Đoàn.
Đến tháng 1-1954 quân số Đoàn TNXP lên tới 10.970 người. Bước sang năm 1958,
miền Bắc nước ta đi vào thời kỳ cải tạo và phát triển kinh tế xã hội. Nhiệm vụ xây dựng
cơ sở hạ tầng được tập trung đầu tư lớn, tăng gấp 2,2 lần so với thời kỳ 1955-1957.
Nhiều công trình trọng điểm được khởi công xây dựng. Đất nước cần nhiều lực lượng
lao động trẻ, khỏe, có tinh thần năng động, sáng tạo, dám đương đầu với mọi gian khổ,
thử thách.
Tháng 2-1959, Trung ương Đoàn TNLĐ Việt Nam được giao nhiệm vụ tổ chức
Đội TNXP xây dựng XHCN. “Đội có nhiệm vụ động viên, tổ chức, giáo dục đoàn viên
và thanh niên trong đội phát huy truyền thống của Đoàn TNXP trong kháng chiến, khắc
phục vượt mọi khó khăn để hoàn thành và hoàn thành vượt mức kế hoạch của Trung
ương giao cho về số lượng, chất lượng và thời gian. Qua thực tế đấu tranh và tôi luyện
trong lao động, đội có nhiệm vụ tổ chức giáo dục, nâng cao trình độ tư tưởng chính trị,
văn hóa, nghiệp vụ cho mỗi đoàn viên, thanh niên, chuẩn bị cho những nhiệm vụ về sau.
Đội lại có nhiệm vụ tổ chức, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần cho anh chị em”.
Đội TNXP chống Mỹ cứu nước
Ngày 5-8-1964, sau khi dựng lên sự kiện vịnh Bắc Bộ, Mỹ đưa không quân ra đánh
phá miền Bắc, mở đầu cuộc chiến tranh bằng không quân và hải quân chống phá miền
Bắc XHCN với qui mô ngày càng lớn.
Bộ Chính trị và BCH Trung ương Đảng Lao động Việt Nam (ngày nay là Đảng
Cộng sản Việt Nam) trong hội nghị lần thứ 11 (họp tháng 3- 1965) và lần thứ 12 (họp
tháng 12-1965) thể hiện ý chí và nguyện vọng của toàn dân, đã nêu cao quyết tâm động
viên mọi lực lượng kiên quyết đánh bại cuộc chiến tranh xâm lược của đế quốc Mỹ trong
bất kỳ tình huống nào, nhằm hoàn thành cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ trong nước,
tiến tới thực hiện hòa bình thống nhất nước nhà.

TNXP
hành quân vào
Trường Sơn
Ảnh: T.L

15

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Đ/c Tố Hữu - Bí thư
Trung ương Đảng
(Người thứ nhất, bên phải)

và đ/c Nguyễn Văn
Đệ - Bí thư Trung ương
Đoàn Thanh niên
(người thứ hai, từ trái sang)

đến thăm một đơn vị
TNXP chống Mỹ cứu
nước ở Hà Tĩnh (1968)
Ảnh: T.L

Để đáp ứng kịp thời những yêu cầu lớn phục vụ tiền tuyến của cuộc kháng chiến
chống Mỹ cứu nước, ngày 21-6-1965 Thủ tướng Chính phủ ra chỉ thị thành lập Đội
TNXP chống Mỹ cứu nước (tập trung).
Theo đó, “Đội TNXP chống Mỹ, cứu nước là một lực lượng lao động đặc biệt quân
sự hóa của thanh niên, có vũ trang, được tổ chức và xây dựng trên ba mặt: sản xuất,
chiến đấu, học tập”.
Đối tượng tuyển TNXP chống Mỹ, cứu nước là các nam, nữ thanh niên thành thị và
nông thôn tuổi từ 17 đến 30 có tinh thần yêu nước, có sức khỏe và tự nguyện gia nhập
Đội.
Thành phần của Đội phải có từ 5-10 người là đảng viên, từ 30%-35% là đoàn viên
thanh niên lao động, từ 30%-40% là nữ.
Đội có huy hiệu và phù hiệu riêng.
Thời gian phục vụ của đội thanh niên xung phong chống Mỹ cứu nước là ba năm.
Đội TNXP chống Mỹ, cứu nước đầu tiên được thành lập ngày 25-5-1965 gồm
l.200 đội viên của tỉnh Thanh Hóa, về sau được mang phiên hiệu Đội 21.
Trong 3 nhiệm kỳ từ 1965-1975 đã có 133.157 đoàn viên thanh niên gia nhập lực
lượng TNXP chống Mỹ, cứu nước, trong đó 51,8% là nữ.
TNXP đảm nhận nhiều loại công việc khác nhau, nhưng chủ yếu ở 3 ngành: giao
thông vận tải, Lâm nghiệp và Quốc phòng.
Cũng trong 3 nhiệm kỳ, TNXP đã làm 2.195 km đường mới trên 53 tuyến đường.
Đảm bảo giao thông ngày đêm trên 3.000 km đường, trong đó có 2.526 trọng điểm địch
thường xuyên đánh phá ác liệt. TNXP cùng quân đội tham gia xây dựng 6 sân bay quân
sự dã chiến; Rà phá trên một vạn quả bom, mìn; Bắn rơi 15 máy bay, bắt sống 13 giặc
lái, 6 biệt kích, thám báo.
Đã có 1710 đội viên sau khi hoàn thành nhiệm vụ 3 năm được vào học các trường

16

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam
đại học; 833 người được đi học ở nước ngoài; 12.345 người được vào học các trường
trung học chuyên nghiệp; 8.042 người đi học ở các trường đào tạo công nhân kỹ thuật;
15.072 người chuyển sang công tác ở các cơ quan, xí nghiệp...; 15.722 người chuyển
vào quân đội.
* Các nhiệm kỳ TNXP chống Mỹ, cứu nước:
- Nhiệm kỳ I: 5/1965 - giữa năm 1968: Đã huy động 54.122 người (nữ chiếm tỷ lệ
44%) ở 18 tỉnh, thành phố miền Bắc. Lúc cao điểm lên tới 7 vạn người.
- Nhiệm kỳ II: Từ giữa 1968 đến đầu năm 1972: Huy động 17.377 người (nữ chiếm
64%) ở 15 tỉnh, thành miền Bắc.
- Nhiệm kỳ III: Từ 1972 - 1975: Huy động 34.058 người (nữ chiếm tỷ lệ 52,9%) ở
18 tỉnh, thành miền Bắc.
Thanh niên xung phong giải phóng miền Nam
Năm 1965, sau khi bị thất bại trong chiến tranh đặc biệt, chính quyền Mỹ liều lĩnh
tiến hành chiến tranh cục bộ ở miền Nam, đồng thời đẩy mạnh chiến tranh phá hoại ở
miền Bắc Việt Nam. Hội nghị BCH Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XI
(khóa III) tháng 3-1965 đã quyết định chuẩn bị mọi mặt để đối phó với tình hình cả nước
có chiến tranh với hình thức mới và mức độ cao hơn.
Hội nghị lần thứ ba của TƯ cục miền Nam đề ra nhiệm vụ lợi dụng tình thế thất
bại, lúng túng và suy yếu nhanh chóng của địch để tập trung lực lượng, tranh thủ thời
gian, kiên quyết đánh địch, gấp rút xây dựng lực lượng cách mạng để nhanh chóng thay
đổi tương quan lực lượng có lợi hẳn cho ta, làm cơ sở để xốc tới giành thắng lợi to lớn
hơn. Tháng ba năm 1965, Đoàn Thanh niên nhân dân cách mạng, đội tiên phong chiến
đấu của tuổi trẻ miền Nam trong những năm đánh Mỹ họp Đại hội lần thứ nhất nêu
quyết tâm động viên rộng rãi tuổi trẻ miền Nam đoàn kết một lòng “đánh giặc, sản xuất,
xây dựng đời sống mới ở vùng giải phóng. Đoàn kết và tổ chức lực lượng thanh niên
học tập, rèn luyện phấn đấu trở thành lực lượng hậu bị của Đảng”. Để đẩy tới cao trào
hành động cách mạng rộng khắp, Đại hội quyết định phát động phong trào “Năm xung
phong” trong toàn thể đoàn viên, thanh niên miền Nam.
1. Xung phong tiêu diệt nhiều sinh lực địch.
2. Xung phong tòng quân và tham gia du kích chiến tranh.
3. Xung phong đấu tranh chính trị và chống bắt lính.
4. Xung phong đi dân công và thanh niên xung phong, phục vụ tiền tuyến.
5. Xung phong sản xuất nông nghiệp trong nông thôn.
Và Đại hội quyết định thành lập lực lượng TNXP ở miền Nam. Nghị quyết Đại hội
nêu rõ: “... để đảm bảo phục vụ đắc lực các đợt hoạt động quân sự, các trận đánh lớn:
để giáo dục đoàn viên và thanh niên trong thực tế chiến đấu với giặc, Đoàn trực tiếp tổ
chức các đội TNXP công tác phục vụ chiến trường trước hết là ở xã và tổ chức các Đội
TNXP thoát ly có thời hạn và không có thời hạn từ quận trở lên khi có yêu cầu của Hội
đồng cung cấp tiền tuyến cấp đó...”.
- Các hình thức tổ chức

17

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

“Giặc phá ta lại sửa
ta đi” - TNXP chống
Mỹ cứu nước đang
làm nhiệm vụ
thông đường
Ảnh: T.L

vụ.

Lực lượng TNXP giải phóng có 3 hình thức tổ chức:
- Lực lượng TNXP giải phóng tập trung của miền không qui định thời gian nghĩa

- Lực lượng TNXP giải phóng của địa phương chỉ tập trung theo thời hạn 3 tháng,
6 tháng... khi cần thiết.
- Lực lượng TNXP ở cơ sở.
Đối với lực lượng TNXP giải phóng của miền, đơn vị bộ đội nào sử dụng, đơn vị
đó trang cấp và lo hậu cần cho TNXP như quân giải phóng.
Đoàn TNNDCM thành lập một cơ quan Tổng đội, để lo chung công tác tuyển chọn
cán bộ, đội viên, kiểm tra, theo dõi, tổng kết đánh giá.
- Nhiệm vụ của TNXP giải phóng miền Nam:
Vận chuyển vũ khí lương thực phục vụ bộ đội chiến đấu
Cáng tải và chăm sóc thương binh.
Đào hầm, làm nhà, làm kho, làm đường sá.
Trực tiếp tham gia chiến đấu.
(Theo tư liệu của Trung ương Hội Cựu TNXP Việt Nam cung cấp)

18

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Chủ trương và sự lãnh đạo của Đảng, Chính phủ
đối với lực lượng TNXP chống Mỹ, cứu nước

T

rong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Ban Bí thư TƯ Đảng, Chính phủ và
Bác Hồ đã chủ trương thành lập lực lượng TNXP chống Mỹ cứu nước (tập trung)
để đối phó có hiệu quả với cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc của đế quốc Mỹ.

Chỉ thị 105 CT/TW ngày 29-7-1965 của Ban Bí thư TƯ Đảng về việc tăng cường
lãnh đạo công tác vận động thanh niên trong tình hình mới có đoạn nói về TNXP:

“Để phát huy truyền thống của các Đội TNXP trong thời kỳ kháng chiến và để kịp
thời đáp ứng với nhiệt tình của thanh niên đang sôi nổi thực hiện “Ba sẵn sàng”, cần
tổ chức các Đội TNXP chống Mỹ cứu nước nhằm phục vụ cho chiến đấu và xây dựng.
Mỗi Đội TNXP phải là một đơn vị sẵn sàng chiến đấu khi cần thiết và đồng thời là một
trường học văn hóa kỹ thuật, nơi đào tạo và rèn luyện thanh niên về mọi mặt. Các đội
viên TNXP sẽ hưởng chế độ cung cấp trong thời gian phục vụ (thoát ly khỏi địa phương),
Chính phủ sẽ ban hành những quy định và chế độ cần thiết cho các Đội TNXP”.
Ngày 21-6-1965, Thủ tướng Chính phủ ra Chỉ thị 71/TTg về việc “Tổ chức các Đội
TNXP chống Mỹ cứu nước phục vụ công tác GTVT”.
Chỉ thị có đoạn: “Trước những thất bại liên tiếp trong cuộc chiến tranh xâm lược
ở miền Nam, đế quốc Mỹ đang tăng cường và mở rộng từng bước cuộc chiến tranh phá
hoại ra miền Bắc, trước hết là phá hoại đường giao thông, các doanh trại bộ đội, các
khu vực kinh tế nhằm gây cho ta những khó khăn trong việc thực hiện nhiệm vụ xây
dựng kinh tế và củng cố quốc phòng. Trong tình hình đó, việc đảm bảo công tác GTVT
không bị gián đoạn là một nhiệm vụ vô cùng trọng yếu đối với hoạt động sản xuất của
các ngành, các địa phương và việc tăng cường khả năng quốc phòng. Thực hiện nhiệm
vụ này cần phải có một đội ngũ lao động trẻ, có giác ngộ chính trị, có tổ chức kỷ luật
chặt chẽ và có tinh thần dũng cảm trong sản xuất, trong chiến đấu với địch, bảo vệ giao
thông, phục vụ cho được các nhu cầu cấp bách về vận chuyển tiếp tế.

19

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Bác Hồ tại Đại hội
Đoàn toàn quốc
lần thứ III
(22 - 25/3/1961)
Ảnh: T.L

Để phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống cách mạng của thanh niên trong việc
đảm đương các nhiệm vụ khó khăn nhưng vẻ vang đó, TƯ Đảng và Hội đồng Chính phủ
đã quyết định giao cho TƯ Đoàn TNLĐ tổ chức các Đội “TNXP chống Mỹ cứu nước”
làm nhiệm vụ đảm bảo các công việc về GTVT trên các tuyến đường trọng yếu”.
Chỉ thị 71 cũng chỉ rõ 6 nhiệm vụ của các “Đội TNXP chống Mỹ cứu nước (tập
trung)” là:
- Xây dựng các công trình cấp thiết về quốc phòng và kinh tế.
- Xây dựng và sửa chữa các cầu đường bị địch phá hoại, bằng mọi cách khôi phục
nhanh chóng giao thông, bảo đảm cho việc vận chuyển thông suốt liên tục.
- Bốc xếp, chuyển tải và vận chuyển hàng hóa ở các đường khó khăn.
- Cứu chữa hàng hóa và các phương tiện vận tải trong các trường hợp bị địch bắn phá.
- Chiến đấu chống sự phá hoại của địch để bảo vệ đường, phà, cầu và các phương
tiện GTVT khi cần thiết.
- Bổ sung cho quân đội trong trường hợp cần thiết.
Chỉ thị 71 của Thủ tướng Chính phủ đã thể hiện rất rõ những quan điểm cơ bản của
Đảng và Nhà nước ta đối với công tác vận động thanh niên là:
1- Xuất phát từ yêu cầu khẩn trương của sự nghiệp cách mạng chống Mỹ cứu nước,
nhằm đối phó với âm mưu, hành động thâm độc dã man của đế quốc Mỹ, Đảng và Chính
phủ ta đã có quan điểm đúng đắn trong việc đánh giá vai trò của lực lượng thanh niên,
nên đã giao cho Đoàn TNLĐ Việt Nam tổ chức các Đội TNXP chống Mỹ, cứu nước,
đảm nhận các yêu cầu nhiệm vụ khó khăn gian khổ cấp bách, đảm bảo công tác GTVT
trên các tuyến đường chiến lược trọng yếu.
2- Qua chế độ chung và chính sách toàn diện như đã trích dẫn, thể hiện rõ quan
điểm của Đảng, Chính phủ và Bác Hồ là sử dụng khả năng vai trò xung kích cách mạng
của thanh niên đi đôi với nhiệm vụ bồi dưỡng, đào tạo thanh niên; sử dụng khả năng
phục vụ nhiệm vụ cách mạng trước mắt gắn với việc chuẩn bị, bồi dưỡng, đào tạo gánh
vác nhiệm vụ cách mạng trong tương lai.

20

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam
Sau khi Chỉ thị 71 ban hành, tất cả các Bộ, các ngành có chức năng nhiệm vụ liên
quan đến TNXP đều lần lượt ban hành các chỉ thị, thông tư, công văn hướng dẫn cụ thể.
Sự lãnh đạo kiểm tra và quản lý của Chính phủ đối với lực lượng TNXP chống Mỹ
cứu nước (tập trung) còn thể hiện ở chỗ:
Thủ tướng Chính phủ ban hành các chủ trương, chính sách về tổ chức, chế độ đối
với TNXP chống Mỹ cứu nước.
Kiểm tra các ngành, các cấp có trách nhiệm đối với TNXP, phát hiện kịp thời các
khuyết, nhược điểm để ra chủ trương bổ khuyết.
Sau một năm thực hiện Chỉ thị 71, ngày 4-5-1966 Thường vụ Hội đồng Chính
phủ đã họp, nghe đồng chí Nguyễn Văn Đệ, Bí thư TƯ Đoàn kiêm Trưởng ban Chỉ đạo
TNXP TƯ và đồng chí Nguyễn Hữu Mai, Thứ trưởng thường trực Bộ GTVT báo cáo
tình hình hoạt động của TNXP chống Mỹ cứu nước(1). Hội nghị đánh giá cao tinh thần hy
sinh dũng cảm, khắc phục khó khăn của TNXP trong lao động, chiến đấu, học tập, bảo
vệ mạch máu GTVT, góp phần đánh thắng cuộc chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ.
Đồng thời Hội nghị cũng nêu bật các khuyết nhược điểm cần khắc phục trong tổ chức,
chỉ đạo cũng như việc tổ chức thực hiện chế độ chính sách đối với TNXP.
Ngày 6-7-1966, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 121/TT nêu bật một số vấn
đề quan trọng về tổ chức hoạt động và chế độ chính sách cần kịp thời bổ khuyết, thực
hiện đối với tổ chức TNXP.
Cuộc họp kiểm tra của Thường vụ Hội đồng Chính phủ và Quyết định 121 ngày
6-7-1966 của Thủ tướng Chính phủ ban hành đã tạo bước ngoặt và có ý nghĩa lịch sử
quan trọng.
Nội dung chủ yếu của Quyết định 121 gồm 5 vấn đề cơ bản sau đây:
* Sau khi lực lượng TNXP được thành lập và đi vào thực hiện các nhiệm vụ lao
động sản xuất, tổ chức học tập bổ túc văn hóa và luyện tập quân sự, xây dựng nếp sống
mới, nhiều đơn vị TNXP nhất là các đơn vị ở những địa bàn chiến đấu ác liệt đã xuất
hiện mâu thuẫn giữa nhiệm vụ lao động sản xuất với nhiệm vụ học tập văn hóa.
Thông thường ở những vùng địch đánh phá ác liệt, khi địch đánh xong, cầu đường
hỏng là lực lượng TNXP phải ra ngay hiện trường ứng cứu nhằm đảm bảo mạch máu
giao thông thông suốt, vận tải liên tục. TNXP đang lên lớp học tập mà phải dừng lại để
ra hiện trường, cán bộ lãnh đạo và giáo viên lo không đảm bảo chương trình, nên chủ
trương học xong mới cho đi, do đó đã gây ảnh hưởng đến nhiệm vụ đảm bảo giao thông.
Từ đó mâu thuẫn giữa cán bộ TNXP với Ban chỉ huy công trường xuất hiện.
Để chấm dứt tình trạng đó, Quyết định 121 của Thủ tướng Chính phủ đã nhấn
mạnh: Đội TNXP chống Mỹ cứu nước là một tổ chức lao động đặc biệt, có 3 nhiệm vụ:
vừa sản xuất, vừa chiến đấu, vừa học tập. Trong 3 nhiệm vụ ấy thì “sản xuất là nhiệm
vụ trung tâm” phải được ưu tiên số một, nhất là ở những nơi địch đánh phá ác liệt. Hỏng
cầu, hỏng đường, bất kể ngày đêm, giờ giấc, TNXP phải tổ chức lực lượng ra ngay hiện
trường ứng cứu. Còn học tập sẽ được bố trí học bù sau.
* Về quản lý và sử dụng TNXP cũng xuất hiện những nhận thức lệch lạc. Đoàn và
(1). Trong Hội nghị này còn có đại diện Bộ Nội vụ, Bộ Lao động, Bộ Tài chính, Bộ Nội thương, Bộ Quốc phòng tham dự

21

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam
Đội TNXP thì coi các Đội TNXP do Đoàn thành lập ra là của Đoàn, do Đoàn chỉ đạo.
Còn cán bộ của ngành chủ quản (bao gồm cả ngành GTVT, Quốc phòng và Lâm nghiệp)
lại coi TNXP là lực lượng lao động của mình, do mình quản lý nên có quyền điều động
phân công sử dụng, kể cả điều động, sử dụng làm những công việc phục vụ cơ quan
không đúng với vai trò của TNXP.
Quyết định 121 đã nói rõ: Lực lượng TNXP giao cho ngành nào sử dụng thì thuộc
chỉ tiêu lao động của ngành đó. Ngành chủ quản được sử dụng TNXP nhưng phải cùng
với TƯ Đoàn TNLĐ Việt Nam chịu trách nhiệm về mặt tổ chức, quản lý theo đúng chính
sách Nhà nước quy định.
* Về tổ chức lãnh đạo lực lượng TNXP chống Mỹ cứu nước phải theo đúng
nguyên tắc quản lý xí nghiệp XHCN. Thủ trưởng phụ trách dưới sự lãnh đạo tập thể của
Đảng ủy, công nhân tham gia quản lý. Đây là vấn đề hết sức quan trọng và phức tạp, đòi
hỏi phải vận dụng linh hoạt, sáng tạo trên cơ sở đảm bảo nguyên tắc quản lý.
Sau Quyết định 121, TƯ Đoàn đã cử một tổ cán bộ đại diện biệt phái công tác bên
cạnh Bộ Tư lệnh Đoàn 559 để giúp cán bộ quân đội, các binh trạm sử dụng TNXP quán
triệt ý kiến của Thủ tướng Chính phủ, mặt khác phổ biến giáo dục để cán bộ Đoàn, cán
bộ Đội TNXP và đội viên chấp hành quyết định của Thủ tướng và hướng dẫn của TƯ
Đoàn.
* Để phát huy vai trò chủ động sáng tạo của thanh niên và giải quyết dần những
mâu thuẫn nói trên, Quyết định 121 phân tích đặc điểm của công tác GTVT có 2 nhiệm
vụ song song: vừa xây dựng cơ bản làm đường mới, vừa đảm bảo giao thông các tuyến
đường chiến lược bị địch đánh phá.
Về việc thực hiện các chế độ chính sách và chăm lo đời sống của TNXP, các Bộ,
các ngành, các địa phương đã cố gắng làm tốt các chế độ chính sách, tạo điều kiện thuận
lợi để các Đội TNXP lập được những thành tích to lớn, góp phần bảo đảm GTVT thời
chiến và phục vụ nhiệm vụ sản xuất, chiến đấu. Nhưng về mặt quản lý sử dụng thì các
Bộ, các ngành chủ quản, các cấp và các cơ quan có liên quan còn có nhiều thiết sót như:
việc tổ chức sử dụng TNXP, chưa thật hợp lý; Việc cung cấp dụng cụ sản xuất và chuẩn
bị kế hoạch sản xuất không kịp thời đã gây nhiều lãng phí.
Đ/c Lê Duẩn - Bí thư
thứ nhất Ban chấp
hành TW Đảng, đ/c
Phan Trọng Tuệ - Bộ
trưởng Bộ GTVT, Bí
thư Đảng bộ ngành
GTVT tại Đại hội Ba
sẵn sàng của TN và
TNXP đạt danh hiệu
Dũng sĩ GTVT thắng
Mỹ (19/5/1968)
Ảnh: T.L

22

Huyền thoại thanh niên xung phong việt nam

Đại tướng
Võ Nguyên Giáp
thăm và động viên
bộ đội và TNXP
tại tuyến lửa
Trường Sơn
Ảnh: T.L

Từ những nhược điểm trên, Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh: “Cần thực hiện
nghiêm chỉnh mọi chế độ chính sách của Nhà nước đối với TNXP, mọi tiêu chuẩn định
mức cung cấp cho TNXP phải tính theo giá cung cấp, phải quan tâm đến đặc điểm sức
khỏe, bệnh tật của nữ TNXP, phân công sử dụng hợp lý sức lao động của chị em.
- Khuyến khích mở rộng phong trào tăng gia chăn nuôi, trồng trọt tự cải thiện đời
sống. Động viên giáo dục tư tưởng, đi đôi với khuyến khích khen thưởng TNXP có sáng
kiến tăng năng suất lao động.
Có thể nói Quyết định 121 của Thủ tướng Chính phủ đã kịp thời chỉ đạo bổ khuyết
và hướng dẫn, tạo bước phát triển mới trong việc phát huy vai trò xung kích của TNXP
chống Mỹ cứu nước. Quyết định đó còn có tác dụng chỉ đạo hướng dẫn cho lực lượng
TNXP trong suốt cả 3 nhiệm kỳ 10 năm (1965 – 1975). Đây cũng là một thể hiện rõ nét
nhất trong sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước đối với TNXP trong kháng chiến chống
Mỹ.
Cùng với sự lãnh đạo của Đảng và Chính phủ, Trung ương Đoàn Thanh niên và Bộ
Giao thông Vận tải… cũng thường xuyên có sự chỉ đạo sâu sát và cụ ...