PHẢI TRÁI ĐÚNG SAI


Ebook miễn phí tại : www.Sachvui.Com


1. LÀM VIỆC ĐÚNG
2. NGUYÊN TẮC HẠNH PHÚC CỰC ĐẠI - THUYẾT VỊ LỢI
3. CHÚNG TA CÓ SỞ HỮU CHÍNH MÌNH KHÔNG? - CHỦ NGHĨA TỰ
DO CÁ NHÂN
4. THUÊ TRỢ GIÚP - THỊ TRƯỜNG VÀ ĐẠO ĐỨC
5. ĐỘNG CƠ MỚI QUAN TRỌNG - IMMANUEL KANT
6. LÝ LẼ BÌNH ĐẲNG - JOHN RAWBS
7. TRANH CÃI VỀ CHÍNH SÁCH CHỐNG KỲ THỊ[26]
8. AI XỨNG ĐÁNG VỚI THỨ GÌ - ARISTOTLES
9. CHÚNG TA NỢ NGƯỜI KHÁC NHỮNG GÌ - LÒNG TRUNG THÀNH
KHÓ XỬ
10. CÔNG LÝ VÀ LỢI ÍCH CHUNG
CHÚ THÍCH

Giới thiệu
Là cuốn sách triết học đầu tiên trong bộ sách Cánh cửa mở rộng, Phải trái
đúng sai tuy là một cuốn sách đòi hỏi nhiều suy luận, nhưng giá trị mà tập
sách mang lại cho những độc giả kiên nhẫn là vô giá.
Ở tập sách này, tác giả Michael Sandel sẽ mổ xẻ những vấn đề từng khuấy
động nước Mỹ một thời, như vụ bê bối của tổng thống Bill Clinton, vấn đề
về hôn nhân đồng tính trong nước dân chủ như Mỹ, huân chương nào cho
những chiến sĩ tại Iraq,...
Dưới góc nhìn riêng biệt của chính tác giả và của các triết gia nổi tiếng như
Aristotles, Immunuel Kant, John Stuart Mill, John Rawls,... “Quyển sách
không cố gắng chứng minh triết gia nào ảnh hưởng tới triết gia nào trong lịch
sử tư tưởng chính trị, mục tiêu của quyển sách là mời gọi độc giả xem xét
cẩn trọng quan điểm về công lý và sự xem xét mang tính phê bình của mình,
để xác định mình nghĩ gì, và tại sao lại vậy.”
Đây là 1 cuốn sách khó đọc. Tuy nhiên, phần thưởng dành cho những độc
giả kiên nhẫn thực sự là một trái táo vàng. Đọc cuốn sách này xong, bạn sẽ
nhìn những vấn đề mâu thuẫn, trái ngược xung quanh bạn dưới con mắt
khác: Hiểu và Thấu đáo.
Trong cuộc sống, điều Đúng - Sai, Phải - Trái luôn luôn tồn tại song song.
Cùng 1 vấn đề đó, có người nói Đúng, người bảo Sai, người khăng khăng nói
Phải, người quả quyết là Trái. Mỗi người 1 quan điểm, ai cũng có lý. Tuy
nhiên, cách hành xử của mỗi người hoàn toàn khác nhau và hầu như những
cách hành xử đó không hề có 1 chuẩn gọi là pháp lý hay đạo đức nào cả. Tất
cả phán quyết đôi khi không nằm ở đầu, nhưng nằm ở trái tim.
Đảm bảo khi đọc xong cuốn sách này, bạn sẽ nhìn, xử lý những sự việc xung
quanh một cách có lý trí và điềm đạm.
Tác giả


Michael J. Sandel sinh ngày 5/3/1953, là Giáo sư Đại học Harvard, triết gia
chính trị Mỹ. Ông được bầu làm viện sĩ Viện hàn lâm Nghệ thuật và Khoa
học Hoa Kỳ năm 2002. Ông từng là thành viên Ủy ban Đạo đức sinh học của
Tổng thống George W. Bush.

Giáo sư Sandel có nhiều tác phẩm khác như Chủ nghĩa tự do và giới hạn của
công lý (1998), Bất mãn trong nền dân chủ (1996), Triết học: Các tiểu luận
về đạo đức trong chính trị (2005), và Lý lẽ chống lại sự hoàn hảo: Đạo đức
trong thời đại kỹ thuật di truyền (2007).
Các tác phẩm của ông đã được dịch ra 15 ngôn ngữ nước ngoài. Ông cũng
viết nhiều bài báo cho các tác phẩm lớn như Atlantic Monthly, The New
York Times.
Ông được đài truyền hình Nhật Bản NHK và Đài BBC Anh quốc mời diễn
thuyết về các chủ đề đạo đức và công lý.
Nhận xét
Michael Sandel - có lẽ là giáo sư đại học nổi tiếng nhất ở Mỹ - đã mang lại
“sự minh bạch về đạo đức cho sự lựa chọn mà chúng ta phải đối mặt, với tư
cách là công dân trong xã hội dân chủ”. Ông đã chỉ ra rằng sự chia rẽ chính
trị không phải giữa cánh tả với cánh hữu mà giữa những người nhận ra
không có gì quý hơn quyền cá nhân và lựa chọn cá nhân với những người tin
vào một nền chính trị phục vụ lợi ích số đông. - Bưu điện Washington
Quyết liệt, dễ hiểu, và đầy tính nhân văn, cuốn sách này thực sự là một cuốn
sách làm thay đổi người đọc. - Publisher Weekly
Kant kết luận: chỉ tình dục trong hôn nhân mới có thể tránh được “hạ thấp
phẩm giá con người”. Chỉ khi cả hai người hiến dâng cả bản thân mình cho
người kia - không chỉ đơn thuần là khả năng tình dục, tình dục khi đó mới
không bị phản đối. Chỉ khi cả hai người chia sẻ với nhau “cả con người, thể
xác và tâm hồn, cho dù tốt hay xấu và trong mọi phương diện', tình dục mới
dẫn họ đến “sự hòa hợp giữa con người”. Kant không nói tất cả các cuộc hôn
nhân đều mang lại sự hòa hợp kiểu này. Và ông có thể sai khi nghĩ sự hòa
hợp như thế không bao giờ có thể xuất hiện ngoài hôn nhân, hoặc quan hệ
tình dục ngoài hôn nhân chỉ là sự thỏa mãn tình dục. Nhưng quan điểm của
ông về tình dục nêu bật lên sự khác biệt giữa hai ý tưởng hay bị lẫn lộn trong
những cuộc tranh luận đương đại - giữa sự đồng ý một cách không bị trói
buộc và tinh thần tôn trọng tự chủ và nhân phẩm con người.
Khi suy ngẫm đạo đức biến thành chính trị, khi phải xác định những luật lệ
nào điều chỉnh cuộc sống chung của chúng ta thì nó sẽ cần các cuộc tranh
luận ồn ào, với những lập luận và rắc rối khuấy động tâm trí công chúng.
Cuộc tranh luận về cứu trợ tài chính và giá cắt cổ, sự bất bình đẳng thu nhập

và chính sách bình đẳng tuyển dụng, nghĩa vụ quân sự và hôn nhân đồng tính
đều là chất liệu cho triết học chính trị. Chúng nhắc chúng ta kết nối và biện
minh các phán xét đạo đức và chính trị của mình, không chỉ trong gia đình
và bạn bè mà còn trong các đoàn thể quần chúng.

1. LÀM VIỆC ĐÚNG
MÙA HÈ NĂM 2004, siêu bão Charley quét từ vịnh Mexico qua Florida đến
Đại Tây Dương. Cơn bão không chỉ làm 22 người chết và tổn thất 11 tỷ đô la
mà còn gây ra một cuộc tranh luận về giá cắt cổ.
Một trạm xăng ở Orlando bán túi nước đá 2 đô la với giá 10 đô la. Do thiếu
điện chạy tủ lạnh hay điều hòa vào giũa tháng tám, nhiều người chỉ còn cách
móc hầu bao ra trả. Cây cối bị bão giật đổ dẫn đến nhu cầu cưa cây và sửa
mái nhà tăng cao. Nhà thầu ra giá 23.000 đô la để dọn hai cây đổ ra khỏi mái
nhà. Các cửa hàng bình thường bán máy phát điện nhỏ giá 250 đô la bây giờ
hét giá 2.000 đô la. Một cụ bà bảy mươi bảy tuổi chạy bão với người chồng
cao tuổi cùng cô con gái khuyết tật phải trả 160 đô la một đêm cho buồng trọ
giá bình thường chỉ 40 đô la.
Nhiều người dân Florida đã tức giận vì giá tăng vọt. Tờ USA Today chạy tít
“Kền kền sau bão”. Một cư dân, khi được báo giá 10.500 đô la để dọn một
cây sập xuống mái nhà của mình, đã cho rằng thật là sai trái khi ai đó “cố
trục lợi trên khó khăn và đau khổ của người khác”.
Chưởng lý bang Charlie Crist cũng đồng ý: “Tôi thật kinh ngạc vì mức độ
tham lam trong suy nghĩ của những kẻ sẵn sàng lợi dụng những người đau
khổ trong cơn siêu bão”. Florida có luật chống giá cắt cổ và sau siêu bão,
văn phòng chưởng lý bang nhận được hơn hai nghìn khiếu nại. Một số đã
dẫn đến những vụ kiện thành công. Nhà trọ A Days Inn ở West Palm Beach
đã phải trả 70.000 đô la tiền phạt và bồi thường cho việc tăng giá quá mức.
Nhưng ngay cả khi Crist bắt đầu thực thi luật chống giá cắt cổ, một số nhà
kinh tế cho rằng pháp luật và sự phẫn nộ của công chúng đang bị hiểu sai.
Thời Trung cổ, các nhà triết học và thần học tin rằng việc trao đổi hàng hóa
phải được điều chỉnh bởi “giá chính đáng” - được xác định bởi truyền thống
hoặc giá trị nội tại của đồ vật. Nhưng trong xã hội theo cơ chế thị trường, các
nhà kinh tế thấy rằng giá cả được thiết lập bởi cung và cầu. Không tồn tại cái
gọi là “giá chính đáng”.
Nhà kinh tế trường phái thị trường tự do Thomas Sowell gọi giá cắt cổ là
“một cách diễn tả mãnh liệt về cảm xúc nhưng vô nghĩa về mặt kinh tế, hầu
hết các nhà kinh tế không quan tâm đến bởi vì nó có vẻ quá rắc rối khi dính
vào”. Trong bài báo đăng trên tờ Tampa Tribune, Sowell tìm cách giải thích
“giá cắt cổ” giúp người dân Florida như thế nào. Ông viết “Giá cắt cổ là khi
giá cao hơn nhiều so với mức giá mọi người quen thuộc”. Tuy nhiên, mức

giá mà bạn quen trả không phải là thứ bất di bất dịch về mặt đạo đức. Chúng
cũng chẳng đặc biệt hay hợp lý hơn các mức giá khác do hoàn cảnh thị
trường tạo ra, gồm cả hoàn cảnh của cơn bão này.
Sowell lập luận việc tăng giá nước đá, nước đóng chai, chi phí sửa chữa mái
nhà, máy phát điện, và giá thuê phòng trọ đem lại lợi ích là hạn chế người
tiêu dùng sử dụng những thứ đó và tăng động cơ để các nhà cung cấp từ
những nơi xa xôi cung cấp hàng hp>óa và dịch vụ cần thiết nhất sau cơn bão.
Nếu túi nước đá có giá 10 đô la khi dân Florida phải đối mặt với sự cố mất
điện trong cái nắng tháng Tám thì các nhà sản xuất nước đá sẽ thấy thật bõ
công sản xuất và vận chuyển thêm nước đá đến. Sowell giải thích mức giá
này không bất công, đơn giản chúng chỉ phản ánh thỏa thuận giữa người mua
và người bán về giá trị những thứ trao đổi.
Jeff Jacoby - nhà bình luận theo xu hướng kinh tế thị trường - sử dụng những
lý lẽ tương tự chống lại luật giá cắt cổ khi viết trên tờ Boston Globe: “Không
phải giá cắt cổ là mức giá thị trường phải gánh chịu. Chẳng có sự tham lam
hay trắng trợn gì cả. Đó là cách phân bố hàng hóa và dịch vụ trong xã hội tự
do”. Jacoby thừa nhận rằng “giá leo thang gây ra căm giận, đặc biệt khi cuộc
sống mọi người bỗng rơi vào tình trạng khốn quẫn do cơn bão khủng khiếp
gây ra . Nhưng cơn giận dữ của công chúng chẳng thể biện minh cho việc
can thiệp vào thị trường tự do. Bằng cách ưu đãi nhằm thúc đẩy các nhà cung
cấp sản xuất thêm hàng hóa cần thiết, giá cắt cổ là “ưu nhiều hơn khuyết”.
Kết luận của ông là: “Chỉ trích các nhà cung cấp [“kền kền”] cũng không
đẩy nhanh được tốc độ phục hồi của Florida. Hãy để tinh thần kinh doanh
của họ làm điều đó”.
Chưởng lý Crist (đảng viên Đảng Cộng hòa, sau được bầu làm thống đốc
Florida) đã viết bài trên tờ Tampa bảo vệ luật chống giá cắt cổ: “Trong
trường hợp khẩn cấp, chính quyền không thể lừng chừng để người dân phải
trả giá trên trời khi họ phải bỏ của chạy lấy người hoặc tìm kiếm nhu yếu
phẩm cho gia đình sau siêu bão”. Crist bác bỏ quan điểm coi mức giá “táng
tận lương tâm” phản ánh sự trao đổi thật sự tự do: “Đây chẳng phải thị
trường tự do bình thường nơi người mua tự do lựa chọn tham gia thị trường
và gặp gỡ người bán, khi giá cả được thỏa thuận dựa trên quan hệ cung cầu.
Trong trường hợp khẩn cấp, người mua bị ép buộc, không có tự do. Họ bắt
buộc phải mua những thứ thiết yếu như chỗ ở an toàn”.
Cuộc tranh luận về giá cắt cổ phát sinh sau siêu bão Charley đặt ra câu hỏi
khó về đạo đức và pháp luật: Việc cho phép người bán hàng hóa và dịch vụ
lợi dụng hoàn cảnh thiên tai để đưa ra bất cứ mức giá nào mà thị trường chấp

nhận có sai không? Nếu sai, luật pháp nên xử lý vấn đề này như thế nào?
Liệu chính quyền có nên ngăn chặn tình trạng giá cắt cổ, ngay cả khi làm
vậy là can thiệp vào sự tự do lựa chọn thương vụ của người mua và kẻ bán?

Phúc lợi, tự do, và đạo đức
Các câu hỏi trên không chỉ đề cập đến cách con người đối xử với nhau,
chúng còn liên quan đến pháp luật và cách tổ chức xã hội. Đó là những câu
hỏi về công lý. Để trả lời, trước hết chúng ta phải khám phá ý nghĩa của công
lý. Thật ra, chúng ta đã bắt đầu làm điều này. Nếu theo dõi cuộc tranh luận
về giá cắt cổ, bạn sẽ nhận thấy các lập luận ủng hộ hay chống đối luật chống
giá cắt cổ xoay quanh ba ý tưởng: tối đa hóa phúc lợi, tôn trọng tự do, và đề
cao đạo đức. Mỗi ý tưởng chỉ ra một cách suy nghĩ về công lý khác nhau.
Lý lẽ chung ủng hộ thị trường tự do dựa trên hai yếu tố - phúc lợi và tự do.
Thứ nhất, thị trường thúc đẩy phúc lợi của toàn xã hội bằng cách tạo ra động
cơ để mọi người làm việc chăm chỉ, tạo ra hàng hóa mà người khác muốn
(theo cách nói thông thường, chúng ta thường đánh đồng phúc lợi với sự
giàu có về mặt kinh tế, mặc dù phúc lợi là một khái niệm rộng hơn, bao gồm
cả yếu tố phi kinh tế là sự giàu có về mặt xã hội). Thứ hai, thị trường tôn
trọng tự do cá nhân; thị trường không áp đặt một giá trị nhất định cho hàng
hóa và dịch vụ mà để mọi người tự do lựa chọn giá trị trao đổi. Không ngạc
nhiên, phe phản đối luật chống giá cắt cổ viện dẫn hai lý lẽ quen thuộc về thị
trường tự do này.
Phe ủng hộ điều luật này phản ứng ra sao? Đầu tiên, họ lập luận rằng lợi ích
của toàn thể xã hội không thể được đáp ứng bởi mức giá quá cao trong thời
kỳ khó khăn. Ngay cả khi giá cao tạo ra nguồn cung hàng hóa dồi dào hơn,
lợi ích này phải được cân nhắc trước nỗi khổ của những người không đủ khả
năng trả mức giá cao như thế. Đối với người giàu, trả nhiều tiền cho xăng
hoặc nhà trọ trong cơn bão có thể gây ra một ít phiền toái; nhưng đối với
những người không giàu, giá cao như thế có thể gây ra nỗi khổ thực sự, có
thể khiến họ ở lại nơi nguy hiểm chứ không thể chạy trốn đến nơi an toàn.
Những người ủng hộ luật chống giá cắt cổ cho rằng bất kỳ tính toán nào
cũng phải xét tới nỗi đau đớn và bất hạnh của nhóm người không đủ tiền trả
cho những nhu cầu cơ bản trong trường hợp khẩn cấp.
Thứ hai, phe ủng hộ luật chống giá cắt cổ cho rằng trong điều kiện nhất định,
thị trường tự do không thực sự tự do. Như Crist đã chỉ ra: “Người mua
không có tự do mà bị cưỡng ép. Họ bắt buộc trả tiền cho nhu cầu thiết yếu

như chỗ ở an toàn”. Nếu bạn cùng gia đình đang chạy bão, việc trả giá “cắt
cổ” cho nhiên liệu hoặc nơi trú ẩn không thực sự là trao đổi tự nguyện. Điều
này hơi giống tống tiền. Vì vậy, để xem liệu luật chống giá cắt cổ có công
bằng hay không, chúng ta cần xét các đánh giá đối nghịch nhau về phúc lợi
và tự do.
Nhưng chúng ta cũng cần phải cân nhắc một số lập luận khác. Đa số công
chúng ủng hộ luật chống giá cắt cổ vì một điều gì đó có tính bản năng hơn là
phúc lợi hoặc tự do. Mọi người bị lũ “kền kền” - những kẻ kiếm chác trên sự
tuyệt vọng của người khác - xúc phạm và mong muốn chúng phải bị trừng
phạt, chứ họ chẳng được lợi lộc gì. Tình cảm như vậy thường bị gạt đi vì bị
xem là những xúc cảm cơ bẩn, không nên xen vào chính sách chung hoặc
pháp luật. Như Jacoby viết, “Chỉ trích các nhà cung cấp [“kền kền”] cũng
không đẩy nhanh được tốc độ phục hồi của Florida”.
Nhưng cơn phẫn nộ với những kẻ bán giá cắt cổ không chỉ là sự tức giận vô
thức. Nó gợi lên một lập luận về mặt đạo đức rất đáng quan tâm. Phẫn nộ là
cảm giác tức giận đặc biệt khi bạn tin rằng những kẻ đó nhận được điều
chúng không xứng đáng được hưởng. Phẫn nộ là sự tức giận với điều bất
công.
Crist đã chạm vào ngọn nguồn đạo đức của sự phẫn nộ khi ông mô tả “mức
độ tham lam trong suy nghĩ của những kẻ sẵn sàng lợi dụng những người
đau khổ trong cơn siêu bão”. Ông không kết nối quan sát này với luật về giá
cắt cổ một cách rõ ràng. Nhưng ẩn trong nhận xét của ông là điều gì đó
giống lập luận sau đây, lập luận về đức tính:
Tham lam là tính xấu của loài người, đặc biệt khi nó khiến con người không
quan tâm đến đau khổ của đồng loại. Không chỉ là tính xấu, tham lam còn đi
ngược lại đạo đức công dân. Trong thời kỳ khốn khó, một xã hội tốt kéo mọi
người lại gần nhau. Thay vì ra sức kiếm lợi, con người quan tâm đến nhau.
Một xã hội mà ai cũng lợi dụng hàng xóm của mình để trục lợi lúc khó khăn
không phải là xã hội tốt. Do đó quá tham lam là tính xấu mà xã hội tốt nên
loại trừ nếu có thể. Luật chống giá cắt cổ không loại bỏ lòng tham, nhưng ít
nhất hạn chế lòng tham thể hiện trắng trợn, và biểu hiện việc xã hội không
chấp thuận nó.
Bằng cách trừng phạt chứ không ban thưởng cho hành vi tham lam, xã hội
khẳng định đức tính hy sinh vì lợi ích chung. Việc ghi nhận sức mạnh của
đạo đức trong lập luận về đức tính không có nghĩa là khăng khăng đạo đức
luôn được đặt trước các tiêu chí khác. Bạn có thể kết luận trong một số

trường hợp là một cộng đồng bị siêu bão ảnh hưởng có thể cho ác quỷ hưởng
lợi - cho phép giá cắt cổ - với hy vọng thu hút một đội quân những người sửa
mái nhà và các nhà thầu từ xa đến, thậm chí với cái mất về mặt đạo đức là
không trừng phạt được lòng tham. Sửa chữa mái nhà trước và kết cấu xã hội
sau. Tuy nhiên cần hết sức chú ý rằng, tranh luận quanh luật chống giá cắt cổ
không chỉ đơn giản về phúc lợi và tự do mà còn là về đạo đức, về việc tu
dưỡng thái độ, tính tình, phẩm chất của cá nhân - nền tảng của một xã hội tốt
đẹp. Một số người, kể cả những người ủng hộ luật chống giá cắt cổ, không
hoàn toàn đồng tình với lập luận về đạo đức ấy vì lập luận này mang tính
phán xét nhiều hơn lập luận về phúc lợi và tự do.
Việc xem xét liệu một chính sách có đẩy nhanh tốc độ phục hồi kinh tế hay
thúc đẩy tăng trưởng kinh tế không liên quan đến việc đánh giá sở thích của
người dân. Có thể giả định mọi người đều thích thu nhập tăng chứ không
giảm, và không nên phán xét cách họ chi tiêu tiền của mình. Tương tự thế,
để xem xét trong hoàn cảnh bị ép buộc liệu người dân thực sự có quyền tự do
lựa chọn hay không không đòi hỏi phải đánh giá lựa chọn của họ. Câu hỏi
đặt ra chỉ là liệu, hoặc ở mức độ nào, mọi người tự do hơn là bị cưỡng ép.
Ngược lại, lập luận đạo đức dựa trên phán xét rằng tham lam là tính xấu mà
chính quyền nên ngăn chặn. Nhưng ai sẽ đánh giá điều gì là đạo đức và điều
gì là xấu xa? Chẳng phải là công dân của các xã hội đa nguyên đều không
đồng ý về những điều như vậy sao? Và phải chăng thật nguy hiểm khi áp đặt
các phán xét đạo đức vào trong luật pháp? Khi đối mặt với những lo lắng
như vậy, nhiều người cho rằng chính quyền nên trung lập trong vấn đề cái tốt
và thói xấu, chính quyền không nên cố gắng cổ vũ thái độ tốt hay ngăn cản
thái độ xấu.
Vì vậy, khi thăm dò phản ứng về giá cắt cổ, chúng ta thấy mình bị kẹt giữa
hai hướng: Chúng ta bị tổn thương khi có những kẻ có được thứ chúng
không xứng đáng được hưởng; chúng ta nghĩ lòng tham kiếm chác trên đau
khổ của con người nên bị trừng phạt, chứ không phải là khen thưởng. Tuy
nhiên chúng ta lo lắng khi phán xét về đạo đức dược thể hiện trong luật.
Điểm khó xử này chỉ ra một trong những vấn đề lớn trong triết học chính trị:
Một xã hội công bằng có nên tìm cách thúc đẩy đạo đức các công dân
không? Hay pháp luật cần giữ vai trò trung lập giữa các quan niệm đạo đức
đối nghịch nhau, để công dân tự do lựa chọn cho mình lối sống tốt nhất?
Theo các lý lẽ trong sách giáo khoa, vấn đề này chia rẽ tư tưởng chính trị cổ
đại và hiện đại. Ở một khía cạnh quan trọng, sách đúng. Aristotle viết rằng

công lý có nghĩa là cho mọi người những gì họ xứng đáng có được. Và để
xác định xem ai xứng đáng với cái gì, chúng ta phải xác định những đức tính
nào có giá trị về mặt đạo đức và xứng đáng được tán dương. Aristotle cho
rằng chúng ta không thể xác định đâu là một thể chế công bằng nếu không
phản ánh được ngay từ đầu cách sống đáng ao ước nhất. Với ông, pháp luật
không thể trung lập với vấn đề cách sống tốt đẹp.
Ngược lại, các triết gia chính trị hiện đại - từ Immanuel Kant thế kỷ thứ 19
đến John Rawls thế kỷ 20 - lại cho rằng các nguyên tắc công lý nhằm xác lập
quyền của chúng ta không nên dựa trên bất kỳ quan niệm cụ thể nào về đạo
đức, về lối sống nào là tốt nhất. Thay vào đó, xã hội công bằng tôn trọng
quyền tự do lựa chọn quan điểm sống của bất kỳ công dân nào.
Vì vậy, bạn có thể nói các học thuyết công lý cổ đại bắt đầu bằng đạo đức,
còn các lý thuyết hiện đại bắt đầu bằng tự do. Và trong những chương tới,
chúng ta khám phá ưu nhược điểm của các lý thuyết này.
Nhưng ngay từ đầu nên nhận thấy là tương phản này có thể làm chúng ta lạc
lối. Vì nếu chúng ta xem xét các lập luận về công lý trong các vấn đề chính
trị đương đại - các lập luận từ những người bình thường chứ không phải từ
các triết gia - chúng ta sẽ thấy một bức tranh phức tạp hơn.
Đúng là hầu hết các lập luận của chúng ta đều liên quan đến việc thúc đẩy sự
thịnh vượng và tôn trọng tự do cá nhân, ít nhất là ở bề ngoài. Nhưng bên
dưới những lập luận này, và đôi khi xung đột với chúng, chúng ta thường
xuyên nhìn thấy một hệ thống niềm tin rất khác - về những đức tính nào
đáng được tôn vinh và tưởng thưởng, và lối sống nào một xã hội tốt đẹp nên
khuyến khích.
Mặc dù coi thịnh vượng và tự do là quan trọng nhất, chúng ta không thể loại
bỏ hoàn toàn các phán xét về công lý. Niềm tin rằng công lý liên quan đến
đạo đức đã ăn sâu. Khi nghĩ về công lý dường như ta không thể không nghĩ
về cách sống tốt nhất.

Thương tích nào xứng đáng với huân
chương Tử tâm?
Trong một số tình huống, vấn đề đức tính và tôn vinh đã quá rõ ràng không
thể phủ định được. Hãy xét cuộc tranh luận gần đây về việc ai đủ điều kiện
nhận huân chương Tử tâm (Purple Heart). Từ năm 1932, quân đội Hoa Kỳ
trao tặng huân chương này cho binh sĩ bị thương hoặc thiệt mạng trong chiến

trận. Bên cạnh sự tôn vinh, người nhận huân chương được ưu đãi đặc biệt tại
bệnh viện cựu chiến binh.
Kể từ đầu cuộc chiến hiện nay ở Iraq và Afghanistan, ngày càng nhiều cựu
chiến binh bị chẩn đoán mắc chứng rối loạn do stress hậu sang chấn (posttraumatic stress disorder) và được điều trị bệnh trạng này. Triệu chứng là ác
mộng định kỳ, trầm cảm nặng và tự tử. Ít nhất ba trăm ngàn cựu chiến binh
được báo cáo bị chấn thương tâm lý hoặc trầm cảm nặng. Một số người ủng
hộ đề xuất rằng các cựu chiến binh này cũng nên được nhận huân chương Tử
tâm. Lý do là chấn thương tâm lý cũng gây suy nhược như những vết thương
trên thân thể, nên những binh sĩ chịu tổn thương kiểu này phải được nhận
huân chương.
Sau khi vấn đề được ủy ban Tư vấn nghiên cứu, năm 2009, Lầu Năm góc
công bố rằng huân chương Tử tâm sẽ chỉ dành cho binh sĩ bị thương. Cựu
binh bị rối loạn tâm thần và chấn thương tâm lý không đủ tiêu chuẩn, mặc dù
họ hội đủ điều kiện được miễn phí điều trị y tế và nhận hỗ trợ tàn tật từ chính
quyền. Lầu Năm góc đưa ra hai lý do: rối loạn do stress hậu sang chấn không
phải do hành động cố ý từ phía quân địch, và triệu chứng khó chẩn đoán một
cách khách quan.
Quyết định của Lầu Năm góc có đúng không? Lý do không thật thuyết phục
- chính họ cũng cho như vậy. Trong chiến tranh Iraq, một trong những
thương tích phổ biến nhất khiến binh sĩ được nhận huân chương Tử tâm là
thủng màng nhĩ, xảy ra do nổ ở gần. Nhưng không giống như trúng bom đạn,
tiếng nổ không phải là chiến thuật có chủ ý của đối phương nhằm gây tổn
thất. Kiểu bị thương này (giống như stress hậu sang chấn) là hậu quả phụ của
các hoạt động chiến trường. Và mặc dù các rối loạn tâm lý khó chẩn đoán
hơn gãy chân tay, nhưng thương tổn do chúng gây ra có thể để lại hậu quả
nặng nề và lâu dài hơn.
Khi cuộc tranh luận về huân chương Tử tâm lan rộng, người ta thấy vấn đề
thực sự nằm ở ý nghĩa của huân chương và đức tính nào mà huân chương tôn
vinh. Không giống các huân chương quân sự khác, huân chương Tử tâm tôn
vinh sự hy sinh, chứ không phải lòng dũng cảm. Nó không yêu cầu phải có
hành động anh hùng, mà chỉ cần vết thương do quân địch gây ra. Vấn đề là
nên xem xét loại vết thương nào.
Một nhóm cựu chiến binh có tên Huân chương quân công Tử Tâm phản đối
việc trao huân chương cho chấn thương tâm lý, họ cho rằng điều này “làm
giảm giá trị” của danh dự cao quý này. Phát ngôn viên của nhóm nói rằng

“đổ máu” phải là yếu tố cốt lõi. Ông không giải thích lý do tại sao không nên
xét thương tích không đổ máu.
Nhưng cựu đại úy thủy quân lục chiến Tyler E. Boudreau người ủng hộ việc
nên tặng huân chương cho các chấn thương tâm lý - đã có một phân tích
thuyết phục cho cuộc tranh luận này. Ông quy tội phe đối lập là có thái độ
coi căng thẳng tâm lý thể hiện sự yếu đuối - một thái độ thâm căn cố đế
trong quân đội. “Chính nền văn hóa đòi hỏi tính cách cứng rắn cũng khuyến
khích mọi người nghi ngờ rằng bạo lực chiến tranh có thể làm tổn hại những
bản lĩnh mạnh mẽ nhất... Đáng buồn thay, chừng nào văn hóa quân đội của
chúng ta còn coi thường - dù kín đáo - những vết thương tâm lý trong chiến
tranh, thì không chắc những thương binh đó sẽ được nhận huân chương Tử
Tâm”.
Vì vậy, cuộc tranh luận về huân chương Tử tâm không chỉ là tranh cãi mang
tính y tế quanh cách làm thế nào để xác định tính xác thực của thương tích.
Trung tâm của bất đồng là quan niệm đối nghịch về đạo đức cá nhân và lòng
dũng cảm trong chiến tranh. Những người khăng khăng chỉ nên công nhận
vết thương đổ máu tin rằng chấn thương tâm lý thể hiện tính cách yếu đuối,
không xứng đáng được tôn vinh. Những người tin rằng chấn thương tâm lý
cũng đạt yêu cầu lập luận rằng các cựu chiến binh chịu chấn thương dai dẳng
và trầm cảm nặng cũng đã hy sinh vì tổ quốc của họ, và hoàn toàn xứng đáng
được tôn vinh như những binh sĩ bị cụt chân tay.
Cuộc tranh luận quanh vấn đề huân chương Tử tâm minh họa logic về mặt
đạo đức trong học thuyết công lý của Aristotle. Chúng ta không thể xác định
xem ai xứng đáng được nhận huân chương nếu không hỏi huân chương tôn
vinh giá trị gì. Và để trả lời câu hỏi này, chúng ta phải đánh giá những quan
niệm đối lập về tính cách và sự hy sinh.
Có thể lập luận huân chương quân công là trường hợp đặc biệt, có nguồn gốc
từ đạo lý về danh dự và phẩm giá của thời cổ đại. Bây giờ, hầu hết các lập
luận về công lý của chúng ta nói về cách thức phân phối của cải, hay những
gánh nặng của thời kỳ khó khăn, và làm thế nào để xác định các quyền công
dân cơ bản. Ở khía cạnh này, yếu tố phúc lợi và tự do chiếm ưu thế. Nhưng
lập luận về cái đúng và cái sai của các lý lẽ kinh tế thường dẫn chúng ta quay
trở lại câu hỏi về mặt đạo đức của Aristotle: con người xứng đáng với điều
gì, và lý do tại sao.

Căm giận gói cứu trợ

Chúng ta cùng xét sự căm phẫn của công chúng trong cuộc khủng hoảng tài
chính 2008-2009. Trong nhiều năm, giá cổ phiếu và bất động sản tăng. Ngày
phán xét đã đến khi bong bóng nhà đất nổ tung. Các ngân hàng và tổ chức tài
chính Phố Wall đã kiếm hàng tỷ đô la qua các vụ đầu tư phức tạp được đảm
bảo bởi các khoản thế chấp giờ trở nên vô giá trị. Nhiều công ty ở Phố Wall
một thời là niềm tự hào nay bên bờ sụp đổ. Thị trường chứng khoán chao
đảo, gây thiệt hại không chỉ cho các nhà đầu tư lớn mà còn những người Mỹ
bình thường, tài khoản lương hưu của họ mất hầu hết giá trị. Tổng tài sản
của các gia đình Mỹ đã giảm đi 11 nghìn tỷ đô la trong năm 2008, bằng tổng
sản lượng xuất khẩu của Đức, Nhật Bản, và Anh trong một năm.
Tháng Mười năm 2008, Tổng thống George W. Bush yêu cầu Quốc hội
thông qua gói cứu trợ 700 tỷ đô la cho các ngân hàng và công ty tài chính
lớn của Mỹ. Điều này có vẻ không công bằng vì Phố Wall đã kiếm được lợi
nhuận khổng lồ trong thời kỳ thuận lợi và giờ đây khi mọi thứ xấu đi, lại yêu
cầu người nộp thuế chi tiền. Nhưng dường như không có giải pháp nào khác.
Các ngân hàng và công ty tài chính đã phát triển ra quá lớn và bám rễ vào
mọi lĩnh vực của nền kinh tế đến nỗi sự sụp đổ của chúng sẽ kéo theo toàn
bộ hệ thống tài chính. Chúng đã “quá lớn không thể để cho sụp được”.
Không ai nói rằng các ngân hàng và quỹ đầu tư đáng được cứu trợ. Các vụ
thế chấp thiếu cẩn trọng của họ (được các quy định thiếu chặt chẽ của chính
phủ tạo điều kiện) đã tạo ra cuộc khủng hoảng này. Nhưng giờ đây, sức khỏe
của toàn bộ nền kinh tế nói chung đáng quan tâm hơn sự công bằng. Quốc
hội miễn cưỡng thông qua số tiền cứu trợ.
Sau đó, xuất hiện vụ tiền thưởng. Ngay sau khi tiền cứu trợ bắt đầu được
bơm xuống, các tài liệu rò rỉ tiết lộ tin tức một số công ty nhận tiền tài trợ từ
chính phủ đã chi hàng triệu đô la tiền thưởng cho các giám đốc điều hành.
Vụ việc nghiêm trọng nhất là American International Group (AIG), công ty
bảo hiểm khổng lồ đang bên bờ vực phá sản do các khoản đầu tư đầy mạo
hiểm của bộ phận các sản phẩm tài chính. Mặc dù được chính phủ giải cứu
với khoản tiền khổng lồ 173 tỷ đô la, công ty đã thưởng 165 triệu đô la cho
các vị giám đốc ở chính bộ phận đã nhanh chóng tạo ra khủng hoảng. Bảy
mươi ba nhân viên nhận được tiền thưởng từ 1 triệu đô la trở lên.
Tin tức về khoản tiền thưởng làm công chúng đùng đùng nổi giận. Lần này,
sự phẫn nộ không phải về túi nước đá 10 đô la hoặc giá phòng trọ cao ngất.
Đây là khoản tiền thưởng lớn lấy từ tiền thuế của dân dành cho những thành
viên của bộ phận đã khiến hệ thống tài chính toàn cầu suýt sụp đổ. Có gì đó
không ổn với vụ việc này. Mặc dù chính phủ Hoa Kỳ hiện nắm giữ 80% cổ

phần của AIG, bộ trưởng tài chính van nài trong vô vọng tổng giám đốc điều
hành AIG do chính phủ bổ nhiệm hủy bỏ khoản tiền thưởng. Vị tổng giám
đốc trả lời: “Chúng tôi không thể thu hút và giữ nhưng người giỏi nếu nhân
viên tin rằng tiền lương của họ tiếp tục bị Bộ Tài chính Mỹ điều chỉnh một
cách độc đoán”. Vị tổng giám đốc tuyến bố cần phải có các nhân viên tài
năng để đẩy đi các khoản nợ xấu, đem lại lợi ích của người nộp thuế, là
những người xét cho cùng là chủ sở hữu phần lớn công ty.
Công chúng phản ứng giận dữ. Tờ báo lá cải New York Post chạy một dòng
tít to chiếm trọn một trang báo thể hiện tình cảm của nhiều người: “Đừng vội
vàng như thế lũ khốn tham lam”. Hạ viện Hoa Kỳ tìm cách thu lại khoản tiền
thưởng bằng cách phê duyệt một đạo luật đánh thuế tới 90% khoản tiền
thưởng trả cho nhân viên của công ty nhận gói cứu trợ lớn. Dưới áp lực của
Andrew Cuomo, tổng chưởng lý bang New York, 15 trong tổng số 20 quan
chức hàng đầu của AIG nhận tiền thưởng đã đồng ý trả lại tiền thưởng với
tổng giá trị lên tới 50 triệu đô la. Cử chỉ này phần nào xoa dịu công chúng,
và khiến Thượng viện không thông qua đạo luật thuế trừng phạt. Nhưng tình
tiết này khiến công chúng không sẵn lòng chi thêm tiền để xử lý hậu quả mà
giới tài chính đã tạo ra.
Sự giận dữ chủ yếu là cảm giác bất công. Ngay cả trước khi vấn đề tiền
thưởng nổ ra, công chúng đã do dự và mâu thuẫn đối với gói cứu trợ. Người
Mỹ bị giằng xé giữa nhu cầu phải ngăn chặn cuộc khủng hoảng kinh tế gây
hại cho tất cả mọi người và niềm tin cho rằng việc bơm những khoản tiền lớn
xuống cho các ngân hàng và công ty đầu tư bị phá sản là điều vô cùng bất
công. Để tránh thảm họa kinh tế, Quốc hội và công chúng đã chấp nhận.
Nhưng xét về mặt đạo đức, điều này chẳng khác gì tống tiền.
Ẩn dưới nỗi tức giận về gói cứu trợ là niềm tin về giá trị đạo đức: Các giám
đốc điều hành nhận được tiền thưởng (và các công ty nhận được cứu trợ)
không xứng đáng. Nhưng tại sao không? Lý do có vẻ ít rõ ràng hơn thoạt
tưởng. Hãy xem xét hai câu trả lời khả dĩ - một câu liên quan đến sự tham
lam, câu ...