BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN
SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA
môn

LỊCH SỬ
VÀ ĐỊA LÍ
(Tài liệu lưu hành nội bộ)

LỚP

7

s‡ng
c

u
c
i
Ÿc v‘
h
t
i
r
it
‡
n
t
: Ku
h
c
sá

B

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

QUY ƯỚC VIẾT TẮT DÙNG TRONG SÁCH
CBQLGD: cán bộ quản lí giáo dục
CNTT: công nghệ thông tin
CTGDPT: Chương trình giáo dục phổ thông
ĐGĐK: đánh giá định kì
ĐGTX: đánh giá thường xuyên
GD&ĐT: Giáo dục và Đào tạo
GV: giáo viên
HS: học sinh
NXBGDVN: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam
SGK: sách giáo khoa
SGV: sách giáo viên

2

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

MỤC LỤC
Trang
Phần một. HƯỚNG DẪN CHUNG ............................................................ 5
1. Giới thiệu sách giáo khoa............................................................................................................. 5
2. Phân tích cấu trúc sách và cấu trúc bài học .......................................................................... 9
3. Một số phương pháp dạy học Lịch sử – Địa lí nhằm phát triển
năng lực học sinh .........................................................................................................................13
4. Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập ........................................................................................22
5. Hướng dẫn sử dụng nguồn tài nguyên sách và các học liệu điện tử
của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ....................................................................................30

Phần hai. GỢI Ý, HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC DẠY HỌC
MỘT SỐ DẠNG BÀI ................................................................ 36
1. Hướng dẫn dạy học dạng bài ...................................................................................................36
2. Hướng dẫn dạy học theo chủ đề ............................................................................................37

Phần ba. CÁC NỘI DUNG KHÁC ............................................................. 70
1. Hướng dẫn sử dụng sách giáo viên........................................................................................70
2. Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng sách bổ trợ, sách tham khảo ..................................71

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

3

4

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

PHẦN MỘT

HƯỚNG DẪN CHUNG

1 GIỚI THIỆU SÁCH GIÁO KHOA
1.1. Quan điểm biên soạn sách giáo khoa môn Lịch sử và Địa lí 7
– Việc biên soạn SGK môn Lịch sử và Địa lí 7 nhằm thực hiện cụ thể hoá những nội
dung và yêu cầu cần đạt của CTGDPT môn Lịch sử và Địa lí cấp Trung học cơ sở
(THCS) nói chung và Chương trình Lịch sử và Địa lí lớp 7 nói riêng, trong đó có yêu
cầu quan trọng đối với việc hình thành, phát triển cho HS các phẩm chất chủ yếu, các
năng lực chung và năng lực khoa học với biểu hiện đặc thù là năng lực lịch sử, địa lí
tạo tiền đề để HS tiếp tục học lên cấp Trung học phổ thông (THPT), học nghề hoặc
tham gia đời sống lao động, trở thành những công dân có ích.
– SGK Lịch sử và Địa lí 7 được biên soạn tuân thủ các quan điểm chung về biên soạn
SGK, đồng thời cũng đảm bảo những yêu cầu đặc thù riêng, đó là:
+ Bảo đảm tính kế thừa, phát huy các ưu điểm của SGK hiện hành ở nước ta, tiếp thu
kinh nghiệm viết SGK của những nền giáo dục tiên tiến trên thế giới.
+ SGK không chỉ là tài liệu cung cấp tri thức mà phải là một hệ thống các kế hoạch học
tập giúp HS tích cực và chủ động tiếp thu kiến thức, góp phần hình thành và phát
triển những năng lực cốt lõi, tạo điều kiện để HS tự học và giúp GV tổ chức tốt các
hoạt động học tập của HS, góp phần đổi mới phương pháp dạy học lịch sử – địa lí.
+ Bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực của HS thông qua các nội dung lịch sử –
địa lí theo yêu cầu cần đạt của Chương trình, chú trọng luyện tập và thực hành, vận
dụng các kiến thức đã học để giải quyết các vấn đề trong học tập và đời sống.
– Quan điểm về lựa chọn kiến thức và tinh giản nội dung:
+ Ở lớp 7, HS tiếp xúc với bộ môn Lịch sử và Địa lí với tư cách là các môn khoa học.
Vì vậy, việc lựa chọn kiến thức phải vừa đảm bảo tính khoa học, vừa phù hợp với
trình độ, năng lực nhận thức và hấp dẫn HS, trong đó ưu tiên lựa chọn những
kiến thức:
• Phù hợp với nội dung và yêu cầu cần đạt của Chương trình.
• Cơ bản nhất, có tính điển hình cao.
• Phù hợp với khả năng tiếp thu và sự quan tâm, hấp dẫn HS.
• Có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển năng lực của HS.
+ Nội dung các kiến thức đã được lựa chọn được trình bày một cách tinh giản theo
các quan điểm sau:
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

5

• Tập trung vào nội dung cơ bản.
• Cô đọng, lược bỏ những chi tiết phức tạp, những chi tiết không thực sự cần
thiết cho việc hình thành kiến thức cơ bản; đơn giản hoá nội dung phù hợp với trình
độ tiếp thu của HS lớp 7.
• Trực quan hoá thông qua hình ảnh, sơ đồ, lược đồ, trục thời gian, mô hình,…
• Không mở rộng phạm vi nội dung kiến thức ra ngoài những quy định của
Chương trình.
1.2. Những điểm mới cơ bản của sách giáo khoa môn Lịch sử và Địa lí lớp 7
a) Phần Lịch sử và Chủ đề chung
– Căn cứ vào yêu cầu cần đạt của Chương trình, nội dung thông tin được cung cấp
rất ngắn gọn, cơ bản, phần còn lại là cung cấp tư liệu (bằng chữ viết, lược đồ, sơ đồ,
tranh ảnh, mô hình, biểu đồ, bảng số liệu,…). Sau đó thường có các câu hỏi/bài tập
mà dựa vào đó GV có thể tổ chức các hoạt động tự nhận thức cho HS. Các em sẽ
được bộc lộ quan điểm, hiểu biết của mình về lịch sử, biết phân biệt đúng, sai, biết
nhận xét, đánh giá,... chủ động hơn trong việc tự rút ra kiến thức, tự thực hành và
vận dụng kiến thức hoặc liên hệ với cuộc sống, chứ không chỉ học thuộc hoặc bị
động lĩnh hội những kiến thức có tính bắt buộc từ SGK hay GV cung cấp như trước
đây. Từ đó, góp phần hình thành và phát triển năng lực tìm hiểu lịch sử độc lập và
năng lực nhận thức khoa học ở HS.

6

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

Tư liệu lịch sử

– Khi biên soạn về một sự kiện, tiến trình lịch sử, các tác giả không chú trọng trình
bày về diễn biến với những mốc thời gian chi tiết, mà nếu có thì được thiết kế rất
ngắn gọn, dễ hiểu, sinh động dưới dạng đồ hoạ. Các mốc thời gian thể hiện tiến
trình lịch sử chủ yếu được thể hiện trên trục thời gian, gắn với hình ảnh tiêu biểu,
dễ ghi nhớ (nếu có).

– Hoạt động luyện tập, vận dụng – kết nối kiến thức với cuộc sống rất được chú trọng,
được thể hiện cả trong nội dung bài học và đặc biệt là trong các câu hỏi, bài tập
luyện tập và vận dụng cuối mỗi bài.
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

7

– Như trên đã nói, khi trình bày nội dung, các tác giả SGK không cung cấp các kiến
thức một cách chi tiết mà chỉ đề cập những nội dung rất cơ bản, súc tích, ngắn gọn.
Sau mỗi đơn vị kiến thức thường có các trích đoạn tư liệu hoặc tranh ảnh, lược đồ,
sơ đồ,… kèm theo. Dựa vào đó, GV có thể hướng dẫn HS hoạt động nhận thức để
tìm hiểu, khai thác rút ra các kiến thức cơ bản, trọng tâm, đồng thời rèn luyện các
kĩ năng môn học có trong bài. Cuối mỗi bài là các câu hỏi, bài tập cũng được biên
soạn theo các mức độ khác nhau: ôn tập, củng cố kiến thức, rèn luyện kĩ năng, vận
dụng/kết nối. Các câu hỏi, bài tập luyện tập kiến thức, kĩ năng nhằm giúp HS biết
trình bày, giải thích các hiện tượng, vấn đề lịch sử hay địa lí, biết suy luận, đánh
giá, tranh luận đúng sai,… về một vấn đề nào đó trong bài. Các yêu cầu vận dụng
nhằm giúp HS biết liên hệ giữa các nội dung, vấn đề lịch sử vừa được học để bước
đầu lí giải những vấn đề của thực tiễn cuộc sống hiện nay.
b) Phần Địa lí
– Những điểm mới của Chương trình phân môn Địa lí so với Chương trình môn Địa
lí trước kia.
CT Địa lí lớp 7 hiện hành

CT Địa lí lớp 7 (2018)

70 tiết

49 tiết

Thời lượng

1. Thành phần nhân văn của môi
trường.

Địa lí các châu lục:

2. Các môi trường địa lí và hoạt động
kinh tế của con người.

– Đặc điểm tự nhiên

3. Thiên nhiên và con người ở các
châu lục:

Nội dung

– Vị trí địa lí, giới hạn

– Vị trí địa lí, phạm vi
– Đặc điểm dân cư, xã hội
– Phương thức con người khai thác,
sử dụng và bảo vệ thiên nhiên.

– Đặc điểm tự nhiên
– Đặc điểm dân cư, xã hội
– Đặc điểm kinh tế
– Các khu vực
(Chương châu Á học ở lớp 8)

– SGK phần Địa lí lớp 7 mới không đề cập đến nội dung về kinh tế, chỉ có nội dung
về tự nhiên và dân cư, xã hội của các châu lục.
– SGK phần Địa lí lớp 7 mới bao gồm một số nội dung mà trước đây chưa được đề
cập đến trong SGK hiện hành, điều này thể hiện tính cập nhật, hiện đại của Chương trình

8

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

cũng như SGK mới. Đơn cử một số nội dung như: Phương thức con người khai thác, sử
dụng và bảo vệ thiên nhiên ở các châu lục, vấn đề di cư ở châu Âu, các nền kinh tế lớn và
kinh tế mới nổi ở châu Á, vấn đề di sản lịch sử ở châu Phi, các hệ quả địa lí – lịch sử của
việc phát kiến ra châu Mỹ, về sự thay đổi của thiên nhiên châu Nam Cực khi có biến đổi
khí hậu toàn cầu,…

2 PHÂN TÍCH CẤU TRÚC SÁCH VÀ CẤU TRÚC BÀI HỌC
2.1. Cấu trúc sách
– Theo CTGDPT năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chương trình môn Lịch sử và
Địa lí lớp 7 gồm ba phần: phần Lịch sử, phần Địa lí và phần Chủ đề chung. Trong đó:
Phần Lịch sử bao gồm mạch nội dung kiến thức được sắp xếp theo trình tự: lịch sử thế
giới (Tây Âu từ thế kỉ V đến nửa đầu thế kỉ XVI), Trung Quốc và Ấn Độ thời trung đại,
khu vực Đông Nam Á (Đông Nam Á từ nửa sau thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XVI) đến
lịch sử Việt Nam từ đầu thế kỉ X đến đầu thế kỉ XVI. Tuân thủ quan điểm biên soạn
là học lịch sử thế giới và khu vực để hiểu rõ hơn lịch sử dân tộc nên nội dung lịch sử
Việt Nam được dành thời lượng nhiều hơn.
Phần Địa lí bao gồm những kiến thức về tự nhiên, dân cư – xã hội, phương thức
con người khai thác, sử dụng và bảo vệ tự nhiên. Nội dung lí thuyết và thực hành được
thiết kế lồng ghép, có thể là những bài thực hành riêng, cũng có thể là những nội dung
thực hành trong các bài học.
Phần Chủ đề chung là một điểm mới nổi bật trong CTGDPT mới môn Lịch sử
và Địa lí, được bắt đầu từ lớp 7 với hai chủ đề: Các cuộc đại phát kiến địa lí; Đô thị: Lịch
sử và hiện tại. Việc xây dựng chủ đề chung, tích hợp lịch sử – địa lí dựa trên những nội
dung gần nhau, giao nhau, tạo ra không gian môn học, ở đó HS có thể vận dụng các
khái niệm cơ bản của lịch sử và địa lí, tìm hiểu thêm các tư liệu lịch sử và địa lí dưới sự
hướng dẫn của GV, rèn luyện tư duy lịch sử và tư duy địa lí.
– Theo đó, SGK Lịch sử và Địa lí 7 cũng được cấu trúc bám sát theo quy định trong
Chương trình môn học. Ngoài các phần chung như: Lời nói đầu, Mục lục, Hướng
dẫn sử dụng sách, Bảng tra cứu thuật ngữ, Bảng phiên âm (tên riêng, địa danh nước
ngoài), sách gồm ba phần: phần Lịch sử, phần Địa lí và phần Chủ đề chung. Trong
đó, phần Lịch sử gồm 7 chương, phần Địa lí gồm 5 chương và 2 Chủ đề chung.
Trong mỗi chương gồm các bài (gồm 18 bài Lịch sử, 19 bài Địa lí và 2 Chủ đề
chung). Mỗi bài học có từ 3 đến 5 mục nhỏ (1, 2,…) tuỳ thuộc vào thời lượng một
hoặc nhiều tiết học (bám sát theo yêu cầu cần đạt của Chương trình).
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

9

Tuy nhiên, trong SGK không quy định số tiết cụ thể cho mỗi bài đó. Điều này sẽ tạo
điều kiện cho sự sáng tạo và chủ động của cơ sở giáo dục và GV. Tuỳ theo điều kiện cụ
thể ở từng địa phương và khả năng của GV mà có thể tăng hoặc giảm thời lượng cho
từng nội dung cụ thể, hoặc có thể thay đổi thứ tự dạy nội dung nào trước, nội dung nào
sau trong một số chương nhất định,… miễn là cuối cùng giúp HS đạt được yêu cầu cần
đạt của chương và trong mỗi nội dung cụ thể.
– Trang mở đầu mỗi chương được xem là điểm mới nổi bật trong cấu trúc cuốn sách,
bao gồm nội dung giới thiệu khái quát chương và các nội dung cốt lõi mà HS sẽ
được tìm hiểu. Cùng với đó là những hình ảnh tiêu biểu có tính gợi mở, thu hút sự
chú ý, kích thích nhận thức HS.

10

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

2.2. Cấu trúc bài học
– Cấu trúc mỗi bài học mới được thiết kế thống nhất, với hệ thống các kiến thức, kĩ
năng bám sát yêu cầu cần đạt của Chương trình môn học, là định hướng về kiến
thức và kĩ năng, năng lực để GV tổ chức các hoạt động học tập cho HS thông qua
hệ thống các phương pháp và hình thức dạy học phù hợp.
– Kết cấu mỗi bài học gồm:
+ Mục tiêu: nhằm định hướng đầu ra về kiến thức, kĩ năng mà các em cần đạt được
sau khi học xong bài đó.

+ Hoạt động mở đầu: Đây là hoạt động trước khi bắt đầu tìm hiểu kiến thức mới, có
thể là những câu hỏi gợi lại kiến thức đã học có liên quan tới kiến thức mới hoặc là
những tình huống, hay gợi ý,… nhằm kích thích sự chú ý và tạo sự hứng thú nhận
thức cho HS.
Tuy nhiên, nội dung cụ thể của hoạt động mở đầu trong SGK chỉ là gợi ý, GV có
thể sáng tạo nhiều hình thức khác, giúp hoạt động này đa dạng và phong phú hơn.

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

11

+ Hoạt động tìm hiểu, hình thành kiến thức mới:
Phần này bao gồm nhiều mục nhỏ, được phân chia thành hai phần: nội dung chính
và nội dung bổ trợ, mở rộng.
• Nội dung chính: là những nội dung cơ bản, trọng tâm của bài học, bao gồm kênh
chữ (thông tin bài học, tư liệu), kênh hình (tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ,...) và hệ thống
câu hỏi hoặc bài tập, là chất liệu để tổ chức các hoạt động học tập cho HS.

Riêng đối với phần Lịch sử và phần Chủ đề chung, bên cạnh những đoạn nội dung
có tính giới thiệu, dẫn dắt, khái quát là những tư liệu (tư liệu gốc hoặc tư liệu phái
sinh, hoặc được cung cấp bởi chính tác giả viết SGK), kèm theo là các yêu cầu, câu
hỏi khai thác tư liệu. Đây là một điểm mới nổi bật của SGK Lịch sử và Địa lí 7, là cơ
sở để tổ chức các hoạt động tự nhận thức nội dung cốt lõi của bài học cho HS, giúp
hình thành năng lực cốt lõi của môn học (năng lực tìm hiểu lịch sử).

12

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

• Nội dung bổ trợ, mở rộng bao gồm: Em có biết, Kết nối với địa lí/văn học/nghệ
thuật/với ngày nay,… Đây là những nội dung kiến thức mở rộng, nâng cao, hoặc
có tính tích hợp, liên môn với kiến thức các môn học khác nhằm làm rõ hơn nội
dung chính,...

+ Hoạt động luyện tập và vận dụng:
Cuối các mục và cuối mỗi bài là hệ thống các câu hỏi nhằm hình thành kiến thức
và kĩ năng mới, cũng như luyện tập – vận dụng những kiến thức và kĩ năng vừa được
hình thành, theo các mức độ nhận thức từ dễ đến khó: biết, hiểu, vận dụng và vận
dụng cao. Các dạng câu hỏi, bài tập này được đặt ở cuối mục, hoặc cuối mỗi bài tương
ứng. Đây là chất liệu để GV tổ chức hoạt động để củng cố, phát triển kiến thức, kĩ
năng đã được hình thành cho HS.

3 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ – ĐỊA LÍ NHẰM

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

Các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học Lịch sử – Địa lí cần được thể hiện ở
mức độ phù hợp với các hoạt động học tập được gợi ý ở SGK. Những gợi ý sau đây chỉ
mang tính chất tham khảo, GV hoàn toàn chủ động trong việc chọn những phương
pháp và hình thức dạy học phù hợp với cách dạy học của mình, phù hợp với điều kiện
của lớp học, trường học, đối tượng HS, cũng như môi trường xung quanh,... đảm bảo
để các em được tham gia học tập một cách tích cực và có thể đạt được các mục tiêu
phát triển phẩm chất và năng lực môn học một cách hiệu quả nhất.
3.1. Phần Lịch sử
Với yêu cầu đổi mới phương pháp và hình thức dạy học theo định hướng phát triển
phẩm chất và năng lực cho HS, làm cho HS yêu thích hơn đối với môn học này thì
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

13

khi dạy học, GV cần tuân theo định hướng chung về phương pháp tổ chức dạy học
phân môn Lịch sử. Đó là:
– Đề cao vai trò chủ thể học tập của HS, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo;
khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; tập trung rèn luyện kĩ
năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, bồi dưỡng phương pháp học tập, năng lực
tự học để HS có thể tiếp tục tìm hiểu, mở rộng vốn văn hoá cần thiết cho bản thân.
– Vận dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, phù
hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng HS và điều kiện cụ thể. Phối hợp
sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình, đàm thoại,...) theo
hướng phát huy tính tích cực, chủ động của HS với việc tăng cường sử dụng các
phương pháp dạy học tiên tiến đề cao vai trò chủ thể học tập của HS (thảo luận,
tranh luận, đóng vai, lập sơ đồ tư duy,...). Đa dạng hoá và sử dụng linh hoạt các hình
thức tổ chức dạy học: Kết hợp các hình thức học cá nhân, học nhóm, học ở lớp, học
ở bảo tàng, trải nghiệm ở di tích lịch sử,... Chú trọng các phương pháp dạy học có
tính đặc trưng của môn học Lịch sử đó là quan sát, tưởng tượng, so sánh, đối chiếu,
liên hệ với ngày nay,...
– Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông, sử dụng hợp lí và có hiệu
quả các thiết bị dạy học như: mô hình hiện vật, tranh ảnh lịch sử, lược đồ, sơ đồ, các
bảng thống kê, so sánh, băng ghi âm lời nói của các nhân vật lịch sử, phim, video
clip về lịch sử,...; các phiếu học tập có các nguồn sử liệu; phần mềm dạy học,... nhằm
minh hoạ bài giảng của GV và hỗ trợ các hoạt động học tập của HS.
Sau đây là gợi ý về một số phương pháp dạy học nhằm hình thành, phát triển năng
lực lịch sử:
– Phương pháp dạy học nêu vấn đề: Dạy học nêu vấn đề không phải là phương pháp
riêng biệt mà là một sự tổng hợp của nhiều phương pháp. Dạy học nêu vấn đề giúp
phát huy tư duy độc lập của HS, trong đó GV phải tạo tình huống có vấn đề, nêu
vấn đề ra và tổ chức, thúc đẩy hoạt động sáng tạo, tìm tòi của HS để giải quyết.
Đặc điểm của phương pháp này là:
+ Nghiên cứu tài liệu, HS phải tự giải quyết một phần, một số vấn đề cần sự hướng
dẫn của GV.
+ Thực hành dưới hình thức lời giảng nêu vấn đề, bài tập nhận thức.
+ Mục đích là phát triển năng lực tư duy của HS.
Cấu trúc gồm ba phần:
+ Đặt mục đích học tập trước khi HS nghiên cứu bài mới.
+ Tổ chức cho HS giải quyết vấn đề được thực hiện từ đề xuất, lập kế hoạch, đến thực
hiện giải quyết vấn đề.
+ Kết luận, tiến hành thảo luận kết quả, đánh giá, khẳng định hay bác bỏ giả thuyết,
phát biểu kết luận, đề xuất vấn đề mới.

14

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

Khi giới thiệu bài, GV cần tạo tình huống có vấn đề. Đó là tình huống, là điều kiện
sư phạm để HS thấy sự cần thiết phải suy nghĩ để tìm ra cái mới, cái chưa biết.
– Vận dụng phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan
Trong dạy học lịch sử, đồ dùng trực quan được chia thành ba nhóm chính:
+ Nhóm đồ dùng trực quan hiện vật (di tích lịch sử, di vật khảo cổ, hiện vật còn lưu
lại qua các thời kì lịch sử).
+ Nhóm đồ dùng trực quan tạo hình (mô hình, sa bàn, các loại phục chế khác; hình
vẽ, tranh ảnh, phim tư liệu lấy chủ đề lịch sử).
+ Nhóm đồ dùng trực quan quy ước (bản đồ, lược đồ lịch sử, đồ thị, sơ đồ, bảng
biểu,…).
Phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp cho HS được quan sát trực
tiếp sự vật, hình ảnh thực của sự vật, hình ảnh trừu tượng hoá của sự vật nhằm giáo
dục tư tưởng, tình cảm và cảm xúc, thẩm mĩ, tạo hứng thú cho HS, là cầu nối giữa
quá khứ – hiện tại.
Phương pháp này có tác dụng góp phần tạo biểu tượng lịch sử, có thể là nguồn cung
cấp tri thức mới, hỗ trợ tốt cho tường thuật, khắc sâu vào trí nhớ của HS, từ đó bồi
dưỡng tư tưởng, tình cảm, quan điểm thẩm mĩ.
Khi sử dụng phương pháp này, cần đảm bảo các yêu cầu sau:
+ Căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dục của bài học để chọn đồ dùng trực quan
thích hợp.
+ Có phương pháp thích hợp đối với việc sử dụng đồ dùng trực quan.
+ Phát huy tính tích cực của HS khi dùng đồ dùng trực quan.
+ Kết hợp lời nói và trình bày các đồ dùng trực quan, đồng thời rèn luyện kĩ năng
thực hành của HS.
+ Tuỳ theo yêu cầu của bài học, loại hình đồ dùng trực quan mà có cách sử dụng
khác nhau.
– Phương pháp thảo luận, tranh luận
Phương pháp thảo luận, tranh luận được xem là một trong những phương pháp
ưu thế trong phát triển năng lực HS, nhất là phát triển tư duy phản biện. Với mục tiêu
phát triển tư duy phản biện cho HS, đổi mới cách học lịch sử, khiến HS thích thú và
gần gũi hơn với môn học này thì GV cần sử dụng một cách hiệu quả phương pháp
thảo luận, tranh luận.
Phương pháp này có tác dụng giúp HS trao đổi kiến thức lịch sử một cách chủ động,
hiệu quả và chính xác; trang bị cho HS những kĩ năng cơ bản của tư duy để đưa ra
những phán đoán thuyết phục; giúp hình thành những công dân có trách nhiệm xã
hội trên nền tảng nhận thức khoa học.
Nguyên tắc cơ bản của phương pháp này là:
+ GV đưa ra, gợi mở cho HS suy nghĩ, đánh giá về một vấn đề nhất định theo những
hướng khác nhau, thậm chí trái ngược nhau, sau đó dựa trên những tìm hiểu của
các em, GV tổ chức cho các em trao đổi, bàn bạc về vấn đề đó.
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

15

+ HS sẽ đưa ra và bảo vệ quan điểm của mình, đồng thời thuyết phục đối phương
theo ý kiến đó bằng những lập luận, lí lẽ, bằng chứng xác thực nhằm làm rõ những
khía cạnh khác nhau của vấn đề và làm giàu sự hiểu biết của cá nhân theo yêu cầu
của mục tiêu và nhiệm vụ dạy học.
Khi sử dụng phương pháp này, GV cần lưu ý:
+ Tổ chức thảo luận để phát triển kĩ năng phân tích, đánh giá cho HS trên cơ sở hệ
thống câu hỏi của tư duy phản biện kết hợp với thảo luận nhóm (chọn vấn đề thảo
luận, chia nhóm để thảo luận, tiến hành thảo luận và đánh giá, tổng kết).
+ Tổ chức tranh luận để phát triển tư duy phản biện với nhiều hình thức khác nhau,
tuy nhiên ở trường phổ thông, GV nên chọn tranh luận theo nhóm là chủ yếu (lựa
chọn chủ đề tranh luận, chuẩn bị tư liệu và kế hoạch tranh luận, tổ chức tranh luận)
kiểm tra và đánh giá kết quả bài học theo hoạt động tranh luận.
– Vận dụng phương pháp đóng vai
Phương pháp đóng vai là một trong những phương pháp dạy học tích cực nhằm
phát huy cao độ tính tự giác, độc lập và sáng tạo của người học.
+ Hình thức đóng vai gồm: đóng vai nhân vật lịch sử và đóng vai tình huống.
• Đóng vai nhân vật lịch sử tức là HS thể hiện tính cách, con người, hành động của
nhân vật lịch sử cụ thể. Ví dụ, khi dạy bài “Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược
Mông – Nguyên”, GV tổ chức cho cả lớp chia nhóm đóng vai nhân vật Trần Quốc Tuấn
và chuẩn bị cho trận đánh lớn trên sông Bạch Đằng trong cuộc kháng chiến lần thứ ba.
• Đóng vai tình huống là hình thức HS đóng vai trong những tình huống nhất định.
Dựa trên những thông tin, dữ liệu cho sẵn, các em hoá thân vào một nhân vật trong
quá khứ để tìm hiểu, giới thiệu về lịch sử đã xảy ra. Ví dụ: “Em hãy tưởng tượng
mình là một binh sĩ trong đội quân của Lý Thường Kiệt kểOҥLWUұQ đánh trên sông
Như NguyӋt”.
– Vận dụng phương pháp dạy học dự án để tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo
Dạy học dự án là một hình thức dạy học, HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức
hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, thực tiễn. HS thực hiện nhiệm vụ với
tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ xác định mục đích, lập kế hoạch
đến việc thực hiện dự án, thu thập thông tin, phân tích dữ liệu, kiểm tra, điều chỉnh
để đưa ra một sản phẩm sau buổi trải nghiệm sáng tạo.
Quy trình:
Bước 1: Lựa chọn chủ đề và xác định mục đích của dự án khi tiến hành trải nghiệm.
Bước 2: Xây dựng kế hoạch thực hiện về thời gian, yêu cầu sản phẩm, phân công
nhiệm vụ,…
Bước 3: Thực hiện dự án, HS triển khai làm việc độc lập.

16

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

Bước 4: Công bố sản phẩm và đánh giá dự án.
Ví dụ: Dự án: “Thành tựu tiêu biểu của phong trào Văn hoá Phục hưng”, “Văn minh
Đại Việt thời Lý – Trần”,...
– Phương pháp sử dụng di sản trong dạy học lịch sử
+ Các di sản thường sử dụng trong dạy học môn Lịch sử như là: Di sản văn hoá vật thể
(di tích lịch sử – văn hoá, hiện vật, cổ vật, bảo vật quốc gia); Di sản văn hoá phi vật
thể (tiếng nói, chữ viết của các dân tộc Việt Nam, ngữ văn dân gian, nghệ thuật trình
diễn dân gian, lễ hội truyền thống, nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian).
+ GV cần tạo điều kiện cho HS tích cực tham gia các hoạt động học tập trực tiếp trải
nghiệm với di sản.
Lưu ý, sử dụng di sản trong dạy học lịch sử cần có sự kết hợp linh hoạt với các
phương pháp dạy học tích cực khác như đồ dùng trực quan (hình ảnh, sơ đồ,… của di
sản), dạy học nêu vấn đề, dạy học theo dự án,…
+ Về hình thức tổ chức, dạy học sử dụng di sản có các hình thức:
• Khai thác, sử dụng tài liệu về di sản để tiến hành bài học ở trường phổ thông.
• Tiến hành bài học tại nơi có di sản.
• Tổ chức tham quan, học tập tại nơi có di sản.
• Tổ chức các hoạt động ngoại khoá – trải nghiệm di sản.
– Phương pháp sử dụng tư liệu theo hướng phát triển năng lực HS
+ Sử dụng tư liệu lịch sử trong dạy học lịch sử có ý nghĩa quan trọng, góp phần khắc
phục được hiện tượng “hiện đại hoá lịch sử”, tránh việc xuyên tạc, bóp méo sự thật
lịch sử. Sử dụng tư liệu lịch sử để hiểu nội dung bài học là một trong những mục
tiêu quan trọng trong quá trình biên soạn nội dung phân môn Lịch sử trong SGK
Lịch sử và Địa lí 7 của bộ SGK “Kết nối tri thức với cuộc sống”. Việc sử dụng tư liệu
trong quá trình học tập lịch sử không chỉ giúp HS hiểu sâu hơn nội dung bài học,
tránh “hiện đại hoá lịch sử” mà còn trực tiếp góp phần hình thành và phát triển
năng lực tìm hiểu lịch sử, cũng như tạo cho HS thói quen “nói có sách, mách có
chứng” khi tìm hiểu, nhận thức và vận dụng lịch sử.
+ Tư liệu có thể sử dụng trong tất cả các khâu trong dạy học lịch sử từ nghiên cứu
kiến thức mới, ôn tập, củng cố, giao bài tập về nhà đến kiểm tra đánh giá. Việc phân
tích một tư liệu lịch sử để hình thành kiến thức mới có thể khai thác ở nhiều khía
cạnh: về nội dung của tư liệu (ra đời từ khi nào, của ai, nội dung phản ánh những
gì, phản ánh đúng hay chưa?…) và cả về hình thức (tư liệu thuộc loại nào – vật chất
hay chữ viết, giá trị thẩm mĩ (vật đó đẹp hay không đẹp?…), kĩ thuật (đã có giấy viết
chưa, trình độ khắc chữ trên đá hay trên các vật liệu khác?…). Từ đó GV có thể dẫn
dắt HS trở về với bài giảng, hiểu sâu và cụ thể hơn nội dung của bài giảng,...
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN SỬ DỤNG SÁCH GIÁO KHOA MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ LỚP 7

17

Việc phân chia thành các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học trên chỉ mang
tính tương đối, trong thực tế, khi tổ chức một hoạt động dạy học, GV thường sử dụng
đan xen, tích hợp các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học khác nhau. Ví dụ,
với hoạt động hình thành kiến thức mới, khi tổ chức dạy học GV không chỉ yêu cầu
HS quan sát mà vừa quan sát, vừa thảo luận hay trả lời câu hỏi. Hơn nữa hoạt động
đó có thể tiến hành theo nhóm, cá nhân hay cả lớp, có thể tiến hành trong lớp hay ở
di tích, bảo tàng,...
3.2. Phần Địa lí
3.2.1. Định hướng về phương pháp và hình thức tổ chức dạy học
Luật Giáo dục, điều 28.2 đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng
lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho
học sinh”.
a) Về phương pháp dạy học
Tích cực hoá hoạt động học tập của HS, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của
HS trong học tập. Do đó, GV phải là người tổ chức, chỉ đạo, điều khiển các hoạt động
học tập tự giác, chủ động và sáng tạo của HS. GV cần tạo điều kiện để HS trở thành
chủ thể nhận thức, HS cần phải thực sự hoạt động để đạt được không chỉ kiến thức, kĩ
năng của môn học, mà quan trọng hơn là tiếp thu được cách học, rèn luyện thói quen
và khả năng tự học.
Các hoạt động học tập bao gồm: hoạt động mở đầu, hoạt động khám phá kiến thức mới,
hoạt động luyện tập và hoạt động vận dụng được thực hiện với sự hỗ trợ của các thiết bị
dạy học.
b) Về hình thức tổ chức dạy học
Các hoạt động dạy học nói trên được tổ chức trong và ngoài khuôn viên nhà trường
thông qua một số hình thức chủ yếu sau: học lí thuyết, thực hành trên lớp; tham quan,
khảo sát thực địa, thực hiện các dự án học tập ngoài nhà trường,...
Tùy theo mục tiêu, nội dung học tập, HS được tổ chức làm việc độc lập (cá nhân),
làm việc theo nhóm hoặc làm việc chung cả lớp nhưng phải bảo đảm mỗi HS được tạo
điều kiện để tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm thực tế.
3.2.2. Một số giải pháp
a) Đổi mới trong việc lập kế hoạch bài học
Để có thể phát huy được tính tích cực, chủ động của HS trong hoạt động học tập,
việc lập kế hoạch bài học hiện nay không đơn thuần chỉ là việc tóm tắt những nội dung
chính của SGK, mà giáo án phải là một bản thiết kế các hoạt động của GV và HS trên lớp.

18

BỘ SÁCH: KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG

b) Đổi mới trong tổ chức dạy học trên lớp
Dạy học trên lớp được tiến hành thông qua tổ chức các hoạt động học tập của HS:
– Tổ chức và hướng dẫn HS hoạt động với các thiết bị dạy học (TBDH) Địa lí
Do đặc trưng về nội dung, phương pháp nghiên cứu và PPDH Địa lí, nên việc tổ
chức và hướng dẫn hoạt động học tập của HS trước hết là hướng dẫn HS khai thác
kiến thức từ các TBDH như bản đồ, tranh ảnh địa lí, phim video,... Các TBDH này
cũng chính là những nguồn kiến thức địa lí.
Từ đó, HS vừa có kiến thức, vừa được rèn luyện các kĩ năng và phương pháp học tập
địa lí; đồng thời cũng hình thành và phát triển năng lực tìm hiểu địa lí (sử dụng các
công cụ của địa lí học).
– Tổ chức, hướng dẫn HS thu thập, xử lí thông tin trong SGK
SGK Địa lí 7 được biên soạn theo tinh thần cung cấp các tình huống, các thông tin
đã được lựa chọn kĩ để GV có thể tổ chức, hướng dẫn HS thu thập và xử lí thông tin.
+ Thu thập thông tin: Hoạt động thu thập thông tin của HS được tiến hành qua việc quan
sát lược đồ, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh, hình vẽ,... (kênh hình) và qua bài viết (kênh chữ)
trong SGK.
+ Xử lí thông tin: Thông qua các câu hỏi, bài tập trong mỗi bài, GV hướng dẫn HS căn
cứ vào các thông tin đã thu thập được để rút ra những kết luận cần thiết về các biểu
tượng, khái niệm, các mối quan hệ địa lí.
Thông qua hoạt động thu thập và xử lí thông tin, HS sẽ có được phương pháp học tập,
biết cách thu thập và xử lí thông tin từ các nguồn tài liệu địa lí khác. Từ đó hình thành năng
lực tự học.
– Tổ chức hoạt động của HS theo những hình thức học tập khác nhau
Để có thể tích cực hoá hoạt động học tập của HS thì ngoài hình thức tổ chức học
tập theo lớp như hiện nay, nên tổ chức cho HS học tập cá nhân và học tập theo nhóm.
+ Hình thức học tập cá nhân: Hình thức học tập cá nhân tạo điều kiện cho mỗi HS
trong lớp được suy nghĩ, được tự làm...